Rozporządzenie IPR dotyczące przelewów natychmiastowych w euro – zmiany w UE

W ostatnich latach sektor płatności elektronicznych w Unii Europejskiej podlega dynamicznym przemianom, stymulowanym przez rozwój technologii i rosnące oczekiwania użytkowników. Jednym z kluczowych obszarów innowacji są płatności natychmiastowe, umożliwiające błyskawiczne przekazywanie środków pieniężnych. Mimo wprowadzenia przez europejską branżę płatności ogólnounijnego schematu natychmiastowej realizacji poleceń przelewu w euro w 2017 r., poziom ich wykorzystania w całej Unii okazał się niewystarczający. 

W odpowiedzi na tę sytuację, Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej przyjęły nowe rozporządzenie zmieniające dotychczasowe przepisy dotyczące płatności w euro, potocznie określane jako Instant Payments Regulation (IPR). Celem rozporządzenia IPR jest pełne udostępnienie płatności natychmiastowych w euro konsumentom i przedsiębiorstwom w UE i krajach EOG, stworzenie ram prawnych dla ich rozwoju oraz zapewnienie jednolitych zasad dla transgranicznych poleceń przelewu natychmiastowego w euro.

Kontekst i potrzeba nowych regulacji przelewów natychmiastowych w UE

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 260/2012 stanowiło dotychczas podstawę jednolitego obszaru płatności w euro (SEPA). Określiło ono wymogi techniczne i handlowe dla tradycyjnych poleceń przelewu i poleceń zapłaty. Polecenia przelewu natychmiastowego w euro, jako stosunkowo nowa kategoria płatności, pojawiły się na rynku po przyjęciu tego rozporządzenia.

Niski poziom wykorzystania płatności natychmiastowych w euro na poziomie Unii uniemożliwił osiągnięcie pełnowymiarowych efektów sieciowych, które mogłyby przynieść korzyści i wzrost efektywności ekonomicznej dla użytkowników i dostawców usług płatniczych, zmniejszyć koncentrację na rynku oraz zwiększyć konkurencję w płatnościach elektronicznych, zwłaszcza transgranicznych. Co najmniej jedna trzecia dostawców usług płatniczych w Unii nie oferowała usługi wykonywania i odbierania poleceń przelewu natychmiastowego w euro, a tempo ich wprowadzania było zbyt wolne.

Dodatkowo, różnice w krajowych rozwiązaniach regulacyjnych, m.in. w zakresie ochrony przed wysłaniem środków do niezamierzonego odbiorcy czy przestrzegania środków ograniczających, stwarzały ryzyko fragmentacji rynku wewnętrznego i utrudniały realizację transgranicznych poleceń przelewu natychmiastowego. Nowe rozporządzenie ma na celu określenie szczególnych wymogów dla poleceń przelewu natychmiastowego w euro, aby zapewnić właściwe funkcjonowanie i integrację rynku wewnętrznego.

Kluczowe postanowienia Rozporządzenia IPR

Rozporządzenie IPR wprowadza szereg istotnych zmian i obowiązków dla dostawców usług płatniczych (PSPs) oferujących usługi wykonywania i odbierania poleceń przelewu w euro.

1. Obowiązek oferowania i dostępność: PSPs, którzy oferują tradycyjne polecenia przelewu w euro, muszą oferować wszystkim swoim użytkownikom usługę wykonywania i odbierania poleceń przelewu natychmiastowego w euro. Muszą zapewnić, że wszystkie rachunki płatnicze, które mogą odbierać tradycyjne przelewy, mają również zdolność odbiorczą dla przelewów natychmiastowych przez 24 godziny na dobę i w dowolnym dniu kalendarzowym.
   • Istnieją pewne wyjątki, np. dla EBC i krajowych banków centralnych, gdy nie działają jako organy polityki pieniężnej, oraz dla PSPs w państwach członkowskich poza strefą euro, którzy mogą ograniczyć oferowanie usługi wysyłania z rachunków w walucie krajowej poza godzinami pracy do określonego limitu na transakcję (nie niższego niż 25 000 EUR), pod warunkiem uzyskania zgody właściwych organów.
2. Kanały inicjowania płatności: Płatnicy muszą mieć możliwość składania zleceń płatniczych dotyczących poleceń przelewu natychmiastowego za pośrednictwem wszystkich tych samych kanałów inicjowania płatności, których używają do tradycyjnych przelewów (np. bankowość internetowa, aplikacje mobilne). Jeśli PSPs oferują składanie wielu zleceń w formie pakietu (batch payments) dla tradycyjnych przelewów, muszą to również umożliwić dla przelewów natychmiastowych, bez stosowania niższych limitów liczby zleceń w pakiecie.
3. Moment otrzymania i przetwarzanie: Moment otrzymania zlecenia dla przelewu natychmiastowego to moment jego otrzymania przez PSP płatnika, niezależnie od godziny lub dnia kalendarzowego. Wyjątki obejmują zlecenia nieelektroniczne (moment wprowadzenia do systemu), zlecenia w pakiecie (moment wyodrębnienia transakcji), oraz zlecenia z rachunków w walucie innej niż euro (moment przeliczenia waluty na euro). PSP płatnika musi natychmiast sprawdzić warunki, zarezerwować lub obciążyć rachunek i natychmiast wysłać transakcję do PSP odbiorcy.
4. Czas udostępnienia środków: PSP odbiorcy ma obowiązek udostępnić kwotę transakcji na rachunku odbiorcy w ciągu 10 sekund od momentu otrzymania zlecenia płatniczego przez PSP płatnika. Data waluty dla uznania rachunku odbiorcy musi być taka sama jak data uznania. PSP płatnika musi bezpłatnie poinformować płatnika (i ewentualnie dostawcę usługi inicjowania płatności) w ciągu 10 sekund, czy kwota została udostępniona. Jeżeli potwierdzenie udostępnienia środków nie zostanie otrzymane w ciągu 10 sekund, PSP płatnika musi natychmiast przywrócić rachunek płatnika do stanu sprzed transakcji.
5. Weryfikacja odbiorcy (Verification of Payee – VoP): PSP płatnika musi bezpłatnie oferować usługę weryfikacji odbiorcy przed autoryzacją przelewu. Usługa ta polega na porównaniu podanego przez płatnika identyfikatora rachunku płatniczego (np. IBAN) z nazwą odbiorcy powiązaną z tym identyfikatorem.
   • W przypadku niezgodności, PSP informuje płatnika o ryzyku przekazania środków na niewłaściwy rachunek.
   • W przypadku „prawie zgodnych” danych, PSP wskazuje płatnikowi nazwę odbiorcy powiązaną z podanym identyfikatorem rachunku. Informowanie musi być zgodne z RODO.
   • Dla osób prawnych można weryfikować dodatkowe identyfikatory (np. LEI). Dla rachunków wspólnych weryfikuje się, czy wskazany odbiorca jest jednym ze współposiadaczy.
   • Użytkownicy niebędący konsumentami, składający wiele zleceń w pakiecie, mogą zrezygnować z tej usługi, ale mają prawo ją przywrócić w dowolnym momencie.
   • PSPs nie ponoszą odpowiedzialności za błędne wykonanie transakcji z powodu nieprawidłowego identyfikatora, pod warunkiem prawidłowego wykonania usługi weryfikacji odbiorcy. Jeśli PSP (lub dostawca usługi inicjowania płatności – PISP) nie wykona usługi prawidłowo i skutkuje to wadliwą transakcją, PSP płatnika musi niezwłocznie zwrócić kwotę i przywrócić stan rachunku. PSP odbiorcy lub PISP, których uchybienie było przyczyną, rekompensują szkodę PSP płatnika.
6. Opłaty: Wszelkie opłaty pobierane od płatników i odbiorców za wykonywanie i odbieranie poleceń przelewu natychmiastowego nie mogą być wyższe niż opłaty pobierane za analogiczne rodzaje innych poleceń przelewu. Rozporządzenie IPR ma na celu zapobieganie obchodzeniu tego wymogu przez PSPs. Opłaty za dodatkowe cechy lub usługi wykraczające poza podstawowe polecenie przelewu natychmiastowego są dopuszczalne, ale oferta podstawowego przelewu natychmiastowego musi być dostępna bez tych dodatkowych opłat. W państwach spoza strefy euro, opłaty za transgraniczne polecenia przelewu natychmiastowego w euro nie mogą przekraczać opłat za transgraniczne tradycyjne polecenia przelewu w euro. Usługa weryfikacji odbiorcy jest bezpłatna.
7. Limity ustalane przez użytkownika: Użytkownicy muszą mieć możliwość ustalenia indywidualnych limitów maksymalnej kwoty do przesłania przelewem natychmiastowym (dziennych lub na transakcję). Limity te można modyfikować lub usuwać w dowolnym momencie.
8. Kontrola w kontekście środków ograniczających: Aby zapewnić przestrzeganie ukierunkowanych finansowych środków ograniczających (zamrożenie aktywów/zakaz udostępniania środków na podstawie art. 215 TFUE), PSPs oferujący przelewy natychmiastowe muszą weryfikować swoich użytkowników usług płatniczych okresowo, co najmniej raz w każdym dniu kalendarzowym, czy nie są objęci takimi środkami. Dodatkowo, weryfikacje te muszą być przeprowadzane natychmiast po wejściu w życie lub zmianie nowych środków ograniczających. Podczas samej realizacji pojedynczej transakcji przelewu natychmiastowego, PSPs co do zasady nie weryfikują już płatnika ani odbiorcy pod kątem tych konkretnych środków ograniczających. To podejście ma zwiększyć pewność prawa i skuteczność działań PSPs w kontekście szybkości przelewów natychmiastowych. Nowy obowiązek dotyczy wyłącznie ukierunkowanych środków finansowych opartych na art. 215 TFUE i nie koliduje z obowiązkami dotyczącymi AML/CFT czy innych rodzajów środków ograniczających.
9. Instytucje płatnicze (PI) i Instytucje Pieniądza Elektronicznego (EMI): Rozporządzenie zmienia dyrektywę 98/26/WE, włączając PI i EMI do definicji „instytucji” mogących uczestniczyć w wyznaczonych systemach płatności, co jest kluczowe dla ich możliwości oferowania usług przelewów natychmiastowych. Aby uczestniczyć w takich systemach, PI i EMI muszą spełniać określone wymogi dotyczące ochrony środków użytkowników, zasad zarządzania i kontroli wewnętrznej (w tym ryzyka ICT zgodnego z DORA) oraz posiadać plany likwidacji na wypadek upadłości.
10. Sankcje: Państwa członkowskie muszą ustanowić przepisy dotyczące sankcji za naruszenie przepisów rozporządzenia, które muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. Szczególnie w odniesieniu do naruszeń obowiązków dotyczących weryfikacji użytkowników pod kątem ukierunkowanych środków ograniczających, rozporządzenie harmonizuje minimalne pułapy kar administracyjnych: co najmniej 10% łącznego rocznego obrotu netto dla osoby prawnej i co najmniej 5 000 000 EUR dla osoby fizycznej.

Harmonogram wdrożenia Instant Payment Regulation

Wprowadzanie nowych obowiązków IPR odbywa się stopniowo, aby umożliwić PSPs efektywne wykorzystanie zasobów.

• Obowiązki dotyczące opłat (Art. 5b) i kontroli w kontekście ukierunkowanych środków ograniczających (Art. 5d):
  • PSPs w strefie euro: najpóźniej od 9 stycznia 2025 r..
  • PSPs poza strefą euro: najpóźniej od 9 stycznia 2025 r. (Art. 5d) oraz 9 stycznia 2027 r. (Art. 5b).
• Obowiązek oferowania usługi odbierania poleceń przelewu natychmiastowego w euro (Art. 5a):
  • PSPs (banki) w strefie euro: najpóźniej od 9 stycznia 2025 r..
  • PSPs (banki) poza strefą euro: najpóźniej od 9 stycznia 2027 r..
  • SPI/EMI w strefie euro: najpóźniej od 9 kwietnia 2027 r..
  • SPI/EMI poza strefą euro: najpóźniej od 9 kwietnia 2027 r..
• Obowiązek oferowania usługi wykonywania poleceń przelewu natychmiastowego w euro (Art. 5a) i usługi weryfikacji odbiorcy (Art. 5c):
  • PSPs (banki) w strefie euro: najpóźniej od 9 października 2025 r..
  • PSPs (banki) poza strefą euro: najpóźniej od 9 lipca 2027 r.. Istnieje wyjątek dla wysyłania z rachunków w walucie krajowej poza godzinami pracy do 9 czerwca 2028 r..
  • SPI/EMI w strefie euro: najpóźniej od 9 kwietnia 2027 r..
  • SPI/EMI poza strefą euro: najpóźniej od 9 lipca 2027 r..
• Transpozycja zmian w dyrektywach (UE) 2015/2366 i 98/26/WE (dotyczących m.in. PI/EMI): Państwa członkowskie muszą przyjąć i opublikować niezbędne przepisy do 9 kwietnia 2025 r..
• Ustanowienie przepisów dotyczących sankcji (Art. 11): Państwa członkowskie muszą ustanowić przepisy do 9 kwietnia 2025 r..

Dostawcy usług płatniczych w państwach, które wprowadzą euro jako walutę po wejściu w życie rozporządzenia, mają czas do roku od tej daty na dostosowanie, ale nie później niż w terminach określonych dla PSPs spoza strefy euro.

Sprawozdawczość i przegląd IPR

Komisja Europejska ma przedłożyć Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdanie oceniające wpływ Rozporządzenia IPR, w tym zmiany w opłatach za różne rodzaje przelewów i rachunków płatniczych, a także skuteczność nowego podejścia do kontroli w kontekście ukierunkowanych środków ograniczających. Sprawozdanie to ma również ocenić pozostałe przeszkody w realizacji przelewów natychmiastowych, w tym poziom standaryzacji technologii takich jak kody QR czy NFC.

W celu monitorowania, PSPs mają obowiązek co 12 miesięcy składać swoim właściwym organom sprawozdania dotyczące poziomu opłat oraz odsetka odrzuceń transakcji z powodu stosowania ukierunkowanych środków finansowych. Pierwsze sprawozdanie ma zostać złożone do 9 kwietnia 2025 r.. Właściwe organy następnie przekazują te informacje Komisji i EUNB.

Podsumowanie

Rozporządzenie IPR stanowi znaczący krok w kierunku uczynienia przelewów natychmiastowych w euro standardem w całej Unii Europejskiej. Wprowadza ono kompleksowe wymogi dotyczące dostępności, szybkości, opłat, bezpieczeństwa (w tym weryfikacji odbiorcy) oraz przestrzegania środków ograniczających, a także włącza PI i EMI do ekosystemu systemów płatności. Implementacja tych przepisów ma przynieść wymierne korzyści użytkownikom usług płatniczych w postaci szybszych i bardziej przewidywalnych płatności, a także wzmocnić strategiczną autonomię europejskiego sektora finansowego. Fazy wdrożenia, zróżnicowane dla strefy euro i państw spoza niej, oraz dla różnych rodzajów dostawców, mają umożliwić płynne dostosowanie do nowych wymogów.

Słownik kluczowych terminów

• SEPA (Jednolity Obszar Płatności w Euro): Obszar, w którym konsumenci, przedsiębiorstwa i inne podmioty gospodarcze mogą dokonywać i otrzymywać płatności w euro, zarówno krajowe, jak i transgraniczne, na takich samych podstawowych warunkach i zgodnie z takimi samymi prawami i obowiązkami, niezależnie od ich lokalizacji.
• Polecenie przelewu: Usługa płatnicza polegająca na uznaniu rachunku płatniczego odbiorcy kwotą transakcji płatniczej z rachunku płatniczego płatnika na podstawie zlecenia płatniczego płatnika.
• Polecenie przelewu natychmiastowego: Polecenie przelewu wykonywane natychmiast, 24 godziny na dobę i w dowolnym dniu kalendarzowym.
• Dostawca usług płatniczych (PSP): Podmiot świadczący usługi płatnicze, np. banki, instytucje płatnicze, instytucje pieniądza elektronicznego.
• Użytkownik usług płatniczych: Osoba fizyczna lub prawna korzystająca z usług płatniczych jako płatnik lub odbiorca.
• Kanał inicjowania płatności: Metoda, urządzenie lub procedura, za pomocą której płatnicy mogą złożyć zlecenie płatnicze, np. bankowość internetowa, aplikacja mobilna.
• System płatności detalicznych: System płatności, którego głównym przeznaczeniem jest przetwarzanie, rozliczanie lub rozrachunek poleceń przelewu lub poleceń zapłaty opiewających głównie na niewielkie kwoty. W kontekście płatności natychmiastowych obejmuje przetwarzanie transakcji indywidualnie i w czasie rzeczywistym.
• Usługa polegająca na zapewnieniu weryfikacji odbiorcy: Usługa oferowana przez PSP płatnika, mająca na celu sprawdzenie zgodności podanej przez płatnika nazwy odbiorcy z nazwą powiązaną z identyfikatorem rachunku płatniczego odbiorcy przed autoryzacją transakcji.
• Ukierunkowane finansowe środki ograniczające: Zamrożenie aktywów lub zakaz udostępniania środków finansowych/zasobów gospodarczych osobom lub podmiotom na podstawie środków ograniczających przyjętych zgodnie z art. 215 TFUE (Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej).
• Instytucja pieniądza elektronicznego (EMI): Podmiot upoważniony do emisji pieniądza elektronicznego.
• Instytucja płatnicza (PI): Podmiot upoważniony do świadczenia usług płatniczych.
• Dyrektywa 98/26/WE (Dyrektywa w sprawie zamknięcia rozliczeń w systemach płatności i rozrachunku papierów wartościowych): Dyrektywa UE ustanawiająca zasady dotyczące rozliczeń w systemach płatności i papierów wartościowych. Nowe rozporządzenie zmienia tę dyrektywę, aby umożliwić uczestnictwo instytucji płatniczych i instytucji pieniądza elektronicznego.
• Dyrektywa (UE) 2015/2366 (PSD2 – Druga Dyrektywa w sprawie usług płatniczych): Dyrektywa UE regulująca usługi płatnicze i dostawców usług płatniczych. Nowe rozporządzenie zmienia tę dyrektywę, w tym w odniesieniu do wymogów dotyczących ochrony środków pieniężnych użytkowników i dostępu do systemów płatności.
• Identyfikator rachunku płatniczego: Unikatowy identyfikator rachunku płatniczego, często numer IBAN w kontekście SEPA.
• Data waluty: Data odniesienia używana przez dostawcę usług płatniczych do obliczania odsetek od środków pieniężnych na rachunku płatniczym.

Najczęściej zadawane pytania – Rozporządzenie IPR