Przeciwdziałanie proliferacji broni masowego rażenia w kontekście AML

Proliferacja broni masowego rażenia (BMR) stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla współczesnego bezpieczeństwa międzynarodowego. Termin ten odnosi się do rozprzestrzeniania broni jądrowej, chemicznej, biologicznej i radiologicznej oraz środków jej przenoszenia do tzw. krajów ryzyka. Przedmiotem proliferacji są także materiały, surowce, urządzenia i wiedza, które mogą mieć podwójne zastosowanie, tj. zarówno w sektorze cywilnym, jak i wojskowym. Przeciwdziałanie proliferacji broni masowego rażenia jest kluczowe dla utrzymania pokoju i bezpieczeństwa na świecie, a także dla zminimalizowania ryzyka wykorzystania BMR przez podmioty niepaństwowe, w tym organizacje terrorystyczne.

W kontekście globalnych wysiłków na rzecz nieproliferacji istotną rolę odgrywa przeciwdziałanie praniu pieniędzy (AML) oraz przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu (CFT). Przeciwdziałanie finansowaniu proliferacji (Counter Proliferation Financing) jest integralną częścią działań z obszaru AML i CFT, ponieważ dostęp do środków finansowych jest niezbędnym warunkiem umożliwiającym proliferację BMR. Mechanizmy finansowe mogą być wykorzystywane do ukrywania pochodzenia środków przeznaczonych na ten cel oraz do maskowania transakcji związanych z proliferacją.

Celem niniejszego artykułu jest wyjaśnienie kluczowych aspektów przeciwdziałania proliferacji BMR w kontekście przepisów AML, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązujących regulacji międzynarodowych i europejskich, aktualnego stanu prawnego w Polsce oraz nadchodzących zmian w krajowej ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.

Międzynarodowe ramy przeciwdziałania proliferacji broni masowego rażenia i jej finansowaniu

Kluczowym elementem międzynarodowych ram przeciwdziałania proliferacji jest Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT) z 1968 roku, który do końca 2003 roku został ratyfikowany przez 189 państw. Istotną rolę odgrywa również Strategia UE przeciw rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia, zatwierdzona i przyjęta w 2003 roku. W ramach tej strategii opracowano kluczowe dokumenty oraz podjęto działania takie jak stworzenie sieci europejskich ośrodków naukowo-badawczych i wprowadzenie klauzuli nieproliferacji do umów UE z krajami trzecimi.

Unia Europejska aktywnie wspiera wdrażanie rezolucji Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (RB ONZ) nr 1540 (2004) od 2006 roku poprzez wdrażanie wspólnych działań Rady i decyzji Rady. Decyzja Rady (WPZiB) 2023/654 ma na celu wspieranie działań odpowiadających środkom zawartym w strategii UE przeciw rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia. Działania te obejmują między innymi warsztaty tematyczne i szkolenia służące budowaniu zdolności dotyczące maksymalnie pięciu wniosków o pomoc ze strony państw.

Celem jest usprawnienie odnośnych starań i możliwości na szczeblu krajowym i regionalnym głównie przez budowanie zdolności. Projekt UE ma również na celu lepszą zdolność i współpracę między punktami kontaktowymi oraz umożliwianie tematycznej pomocy technicznej przez współpracę międzynarodową. Wspierane będzie także opracowywanie dobrowolnych krajowych planów działania, a wirtualna regionalna konferencja pomocowa zostanie zwołana w celu propagowania wymiany doświadczeń w tym zakresie. Organizowane będą również regionalne konferencje informacyjne w celu podnoszenia świadomości oraz tworzone i rozpowszechniane będą publikacje i webinaria tematyczne.

Ogólnym celem projektu jest przyczynianie się do międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa oraz do realizacji strategii UE przeciwko rozprzestrzenianiu BMR przez wspomaganie lepszego wdrażania przez państwa rezolucji RB ONZ nr 1540 (2004). Rezolucja RB ONZ nr 1540 (2004), której wdrożenie jest wspierane przez UE, ma na celu zapobieganie rozprzestrzenianiu broni jądrowej, chemicznej i biologicznej oraz ich środków przenoszenia. Komitet 1540 został powołany do wzmożenia wysiłków na rzecz upowszechniania pełnego wdrożenia tej rezolucji przez wszystkie państwa. Mandat Komitetu 1540 był przedłużany, ostatnio do dnia 30 listopada 2032 r. na mocy rezolucji RB ONZ nr 2663 (2022).

Od 2008 roku przeciwdziałaniem finansowaniu proliferacji zajmuje się również FATF. Rekomendacja 7 FATF dotyczy ukierunkowanych sankcji finansowych związanych z proliferacją. W 2020 roku zmieniono Rekomendację 1 FATF, aby uwzględnić ocenę i ograniczanie ryzyka naruszenia sankcji związanych z proliferacją. FATF wydała również wytyczne w sprawie oceny ryzyka i ograniczania finansowania proliferacji, wskazując między innymi na wskaźniki ryzyka związane z profilem klienta, aktywnością na rachunkach i transakcjami, sektorem morskim oraz finansowaniem handlu, a także na rosnące wyrafinowanie metod unikania sankcji.

Mechanizmy finansowania proliferacji BMR – współczesne typologie

Metody i typologie finansowania proliferacji i obchodzenia sankcji są złożone i obejmują zarówno manipulacje w tradycyjnym systemie finansowym (poprzez fasadowe firmy i złożone sieci), jak i wykorzystanie nowych technologii (kryptowaluty, cyberprzestrzeń) oraz specyficzne taktyki w sektorze handlowym i transportowym (fałszowanie dokumentów, transfery morskie),

Formalne i nieformalne kanały transferu środków

Finansowanie programów proliferacyjnych wykorzystuje zarówno instytucje państwowe, jak i równoległe systemy bankowe. W przypadku Korei Północnej kluczową rolę odgrywa sieć 130 zagranicznych oddziałów Korea Kwangson Banking Corporation, które przeprowadzają transakcje w juanach i rublach, omijając kontrolę SWIFT. Iran rozwija natomiast system hawala – nieformalnych przelewów opartych na zaufaniu, które w 2024 roku obsłużyły transakcje o wartości 12 mld USD związane z programem rakietowym.
Nowym zjawiskiem jest wykorzystanie tzw. „dyplomacji inwestycyjnej” – przykładowo, syryjskie spółki joint-venture z rosyjskimi korporacjami państwowymi transferują środki poprzez obligacje komunalne emitowane w specjalnych strefach ekonomicznych.

Tworzenie złożonych sieci finansowych z pośrednikami (complex financial networks with intermediaries): Sieci te są konstruowane w celu ukrycia tożsamości końcowego użytkownika i odbiorcy finansowania, co może obejmować osoby objęte sankcjami.

Specyficzne kwestie związane z transportem morskim: Obejmują one transfer ładunków ze statku na statek (ship-to-ship transfers) oraz manipulowanie powiązaną dokumentacją i transakcjami finansowymi w celu ukrycia ostatecznego miejsca przeznaczenia towarów lub odbiorcy płatności. Przykładem jest ukrycie faktu, że towary ostatecznie trafiają do portów w Korei Północnej (DPRK).

Technologie finansowe w służbie proliferacji

Kryptowaluty i transakcje w cyberprzestrzeni stają się coraz popularniejszym kanałem do obchodzenia tradycyjnych systemów finansowych i potencjalnie finansowania nielegalnej działalności.

Blockchain i kryptowaluty zrewolucjonizowały metody finansowania nielegalnych programów zbrojeniowych. Korzystanie z zdecentralizowanych giełd (DEX) i mikserów transakcyjnych utrudnia monitorowanie przepływów – na przykład, irański program dronów kamikaze był finansowany za pomocą łańcucha transakcji wykorzystujących Monero i Zcash. Jednocześnie obserwujemy rozwój prywatnych stablecoinów powiązanych z surowcami – wenezuelski petro i rosyjski kryptorubel służą jako narzędzia do omijania sankcji w handlu uranem.

Innowacyjne metody obchodzenia sankcji proliferacyjnych

Manipulacje w handlu towarami podwójnego zastosowania

Strategia „civil-military fusion” pozwala na legalny import komponentów o zastosowaniu cywilnym, które następnie adaptowane są do celów militarnych. Kluczową rolę odgrywają tu:

• Fałszowanie dokumentów celnych (np. zmiana kodu HS);
• Używanie pośrednich tras tranzytowych przez kraje trzecie;
• Korzystanie z usług certyfikacyjnych podmiotów z jurysdykcji o słabych regulacjach.

Sieci korporacyjne i wykorzystanie podmiotów zastępczych

Struktury typu „nesting dolls” – wielowarstwowe konglomeraty spółek-shell – stanowią podstawę współczesnego obchodzenia sankcji. Przykładowo, syryjska organizacja naukowa Studies and Research Center (SRC) kontroluje 82 podmioty gospodarcze w 15 jurysdykcjach, specjalizujące się w zakupie prekursorów chemicznych. Mechanizmy obejmują:

• Zakładanie spółek frontowych w strefach wolnocłowych;
• Wykorzystanie podmiotów z krajów neutralnych (Serbia, Armenia) jako pośredników;
• Transfer własności poprzez trusty offshore z siedzibą na Wyspach Marshalla lub Vanuatu.

Firmy te są tworzone w celu prowadzenia działalności pozornej, często służą do ukrywania nielegalnych transakcji, w tym zakupu zabronionych towarów.

Rola AML/CFT w przeciwdziałaniu finansowaniu proliferacji BMR

Integracja przeciwdziałania finansowaniu proliferacji z systemami AML/CFT jest kluczowa dla skutecznego zapobiegania rozprzestrzenianiu BMR. Istniejące ramy AML mogą być efektywnie wykorzystane do identyfikowania, oceny i ograniczania ryzyka proliferacji (PF). Ocena ryzyka finansowania proliferacji powinna stanowić integralną część holistycznej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu przeprowadzanej przez instytucje obowiązane. Integracja ocen ryzyka PF i ML/TF jest możliwa i zalecana.

Instytucje obowiązane odgrywają zasadniczą rolę w przeciwdziałaniu PF. Do ich kluczowych obowiązków w tym zakresie należy:

• Stosowanie szczególnych środków ograniczających dotyczących BMR.
• Podleganie kontroli w zakresie przeciwdziałania proliferacji.
• Uwzględnianie wymogów dotyczących oceny ryzyka w kontekście PF.
• Identyfikacja i weryfikacja klientów pod kątem ryzyka PF, w tym weryfikacja beneficjentów rzeczywistych.
• Monitorowanie transakcji w celu wykrywania podejrzanych przepływów finansowych związanych z proliferacją.
• Zgłaszanie podejrzanych transakcji właściwym organom.
• Zapewnienie szkolenia personelu w zakresie rozpoznawania ryzyka PF.

Procedura Know Your Customer oraz stosowanie należytej staranności (Due Diligence) mają fundamentalne znaczenie w kontekście PF. Instytucje obowiązane muszą weryfikować tożsamość beneficjentów rzeczywistych oraz identyfikować powiązania z krajami i podmiotami objętymi sankcjami, takimi jak Iran i Korea Północna. Należy również uwzględniać ryzyko związane z towarami podwójnego zastosowania. Sankcje finansowe stanowią istotne narzędzie w przeciwdziałaniu PF. Kluczowa jest implementacja ukierunkowanych sankcji finansowych oraz świadomość ryzyka naruszenia i obchodzenia sankcji. Monitorowanie list sankcyjnych jest niezbędne dla zapewnienia zgodności z obowiązującymi przepisami.

Przeciwdziałanie proliferacji BMR w polskim prawie w kontekście AML i ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu

W Polsce za przeciwdziałanie proliferacji BMR odpowiedzialna jest przede wszystkim Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW). ABW jest jedyną w Polsce służbą specjalną o uprawnieniach śledczych, która ma ustawowy obowiązek rozpoznawania, przeciwdziałania i zwalczania przestępstw związanych z proliferacją. Agencja jest również jedną z instytucji opiniujących wnioski o wydanie zezwolenia na międzynarodowy obrót towarami podwójnego zastosowania.

Aktualnie ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu w żaden sposób nie odnosi się bezpośrednio do przeciwdziałania rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia oraz finansowaniu jej rozprzestrzeniania. Niemniej jednak trwają prace nad nowelizacją ustawy AML, która ma na celu dostosowanie polskich przepisów do zaleceń FATF oraz raportu Moneyval.

Planowana nowelizacja wprowadzi istotne zmiany w zakresie przeciwdziałania finansowaniu proliferacji. Ustawa zostanie uzupełniona o środki ograniczające, stosowane w celu przeciwdziałania rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia oraz finansowaniu jej rozprzestrzeniania. Dodana zostanie definicja zjawiska rozprzestrzeniania broni masowego rażenia zgodna z postanowieniami rezolucji Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych. Zakres przedmiotowy ustawy AML zostanie rozszerzony o zasady i tryb stosowania środków ograniczających w celu przeciwdziałania proliferacji. Rozdział 10 ustawy AML, dotyczący szczególnych środków ograniczających, zostanie poszerzony o przeciwdziałanie BMR. Przewiduje się również wprowadzenie kar administracyjnych za nieprzestrzeganie przepisów dotyczących finansowych sankcji proliferacyjnych. Nowelizacja dostosuje przepisy do rozporządzeń Rady (WE) Nr 267/2012 oraz Rady (UE) 1509/2017.

Rola instytucji obowiązanych i dalsze kroki w zapobieganiu proliferacji broni masowego rażenia

Po wejściu w życie nowelizacji ustawy AML, instytucje obowiązane będą musiały dostosować swoje procedury AML/CFT do nowych przepisów. Będą zobowiązane do uwzględniania ryzyka finansowania proliferacji w swojej ocenie ryzyka, stosowania środków należytej staranności w odniesieniu do tego ryzyka, monitorowania transakcji pod kątem potencjalnych powiązań z proliferacją oraz wykonywania szczególnych środków ograniczających. Niezbędne będzie również zapewnienie szkolenia pracowników w zakresie rozpoznawania ryzyka PF.

Implementacja nowych przepisów może stanowić wyzwanie dla instytucji obowiązanych. Wymagać będzie zrozumienia specyfiki ryzyka PF, które może różnić się od ryzyka ML/TF. Pozyskiwanie informacji niezbędnych do oceny ryzyka PF może być trudniejsze. Konieczna będzie również integracja PF z istniejącymi systemami AML/CFT oraz zapewnienie odpowiednich zasobów i szkoleń dla personelu.

W procesie dostosowania się do nowych wymogów, instytucje obowiązane mogą liczyć na wsparcie ze strony organów nadzoru w postaci wytycznych i interpretacji przepisów. Dostępne będą również szkolenia i webinaria oraz możliwość wymiany informacji i najlepszych praktyk.

Podsumowanie i wnioski

Przeciwdziałanie finansowaniu proliferacji broni masowego rażenia jest kluczowym elementem globalnych wysiłków na rzecz bezpieczeństwa międzynarodowego. Planowana nowelizacja ustawy AML w Polsce wprowadzi istotne zmiany, mające na celu dostosowanie krajowych przepisów do standardów międzynarodowych i wzmocnienie walki z finansowaniem proliferacji. Instytucje obowiązane muszą aktywnie przygotować się na te zmiany, dostosowując swoje procedury i systemy. Współpraca między sektorem publicznym i prywatnym jest niezbędna dla skutecznego przeciwdziałania temu złożonemu zagrożeniu.

Słowniczek kluczowych terminów

• Proliferacja broni masowego rażenia (BMR): Rozprzestrzenianie broni jądrowej, chemicznej, biologicznej i radiologicznej oraz środków jej przenoszenia do tzw. krajów ryzyka, a także transfer materiałów, surowców, urządzeń i wiedzy o podwójnym zastosowaniu.
• Przeciwdziałanie praniu pieniędzy (AML): Zbiór procedur, praw i regulacji mających na celu zapobieganie ukrywaniu i legalizowaniu dochodów pochodzących z działalności przestępczej.
• Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu (CFT): Zbiór środków mających na celu zapobieganie dostarczaniu środków finansowych organizacjom terrorystycznym lub na cele terrorystyczne.
• Przeciwdziałanie finansowaniu proliferacji (CPF): Działania mające na celu zapobieganie udostępnianiu środków finansowych na potrzeby rozprzestrzeniania broni masowego rażenia.
• Traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (NPT): Międzynarodowy traktat z 1968 roku, którego celem jest zapobieganie rozprzestrzenianiu broni jądrowej, promowanie współpracy w zakresie pokojowego wykorzystania energii jądrowej oraz dążenie do rozbrojenia jądrowego.
• Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1540 (2004): Rezolucja Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zobowiązująca wszystkie państwa do podjęcia działań mających na celu zapobieganie dostępowi podmiotów niepaństwowych do broni jądrowej, chemicznej i biologicznej oraz ich środków przenoszenia.
• FATF (Financial Action Task Force on Money Laundering): Międzynarodowa organizacja międzyrządowa zajmująca się opracowywaniem standardów i promowaniem skutecznego wdrażania środków zwalczania prania pieniędzy, finansowania terroryzmu i finansowania proliferacji.
• Towary podwójnego zastosowania: Towary, w tym oprogramowanie i technologie, które mogą być wykorzystywane zarówno w celach cywilnych, jak i wojskowych.
• Instytucje obowiązane: Podmioty, na które przepisy AML/CFT nakładają obowiązek stosowania określonych procedur, np. banki, instytucje finansowe, kasyna.
• Beneficjent rzeczywisty: Osoba fizyczna lub osoby fizyczne, które są ostatecznym właścicielem lub sprawują kontrolę nad klientem lub w imieniu których przeprowadzana jest transakcja lub inna czynność.
• Due Diligence (Należyta staranność): Proces identyfikacji i weryfikacji klienta oraz oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu związanego z daną relacją biznesową lub transakcją.
• Sankcje finansowe: Środki ograniczające, takie jak zamrożenie aktywów, zakaz świadczenia usług finansowych, nałożone na określone osoby, podmioty lub państwa w celu przeciwdziałania proliferacji lub innym niepożądanym działaniom.
• GIIF (Generalny Inspektor Informacji Finansowej): Polski organ administracji rządowej odpowiedzialny za przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
• Komitet Bezpieczeństwa Finansowego: Międzyresortowy organ doradczy wspomagający GIIF w realizacji jego zadań.

Najczęściej zadawane pytania – Przeciwdziałanie proliferacji broni masowego rażenia w kontekście AML