Środki bezpieczeństwa finansowego AML – stosowanie według ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy

Przeciwdziałanie praniu pieniędzy (AML) oraz finansowaniu terroryzmu (FT) stanowi kluczowy element zapewnienia integralności systemu finansowego. W tym kontekście, środki bezpieczeństwa finansowego odgrywają fundamentalną rolę, umożliwiając identyfikację ryzyka i jego minimalizację. Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej jako ustawa AML) nakłada na określone podmioty, zwane instytucjami obowiązanymi, obowiązek stosowania tych środków wobec swoich klientów i kontrahentów. Instytucjami obowiązanymi są podmioty wykonujące wiele różnych zawodów i profesji, wyszczególnione w ustawie. Niniejszy artykuł stanowi szczegółowe omówienie zasad stosowania środków bezpieczeństwa finansowego w świetle przepisów ustawy AML, ich zakresu oraz konsekwencji ich niestosowania, skierowane do profesjonalistów i ekspertów w tej dziedzinie.

Definicja i zakres środków bezpieczeństwa finansowego według ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu

Środki bezpieczeństwa finansowego to działania, które instytucje obowiązane zobligowane są wdrażać wobec swoich klientów i partnerów biznesowych. Obowiązek ten wynika z Ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (ustawa AML). Zgodnie z art. 33 ust. 1 tej ustawy, „Instytucje obowiązane stosują wobec swoich klientów środki bezpieczeństwa finansowego”.

Celem stosowania tych środków jest przede wszystkim wykluczenie możliwości dokonywania transakcji, których celem jest pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu. Dzięki wymaganym przez ustawę czynnościom, instytucje obowiązane mogą z większym prawdopodobieństwem ocenić ryzyko związane z zawarciem danej transakcji lub nawiązaniem stosunków gospodarczych. Jest to szczególnie istotne dla instytucji takich jak banki, kantory walut czy pośrednicy ubezpieczeniowi. W szerszym kontekście, środki te mają na celu zwiększenie skuteczności procesów przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu poprzez ograniczenie możliwości dokonywania transakcji ryzykownych z punktu widzenia AML i CFT.

Podsumowując, środki bezpieczeństwa finansowego są to obligatoryjne działania podejmowane przez instytucje obowiązane w celu identyfikacji i weryfikacji klientów oraz monitorowania ich transakcji i stosunków gospodarczych, aby zapobiegać wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

Podstawową definicję środków bezpieczeństwa finansowego zawiera art. 34 ust. 1 ustawy AML. Zgodnie z tym przepisem, instytucje obowiązane stosują wobec swoich klientów i kontrahentów szereg działań mających na celu przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Katalog tych działań obejmuje:

1. Identyfikacja klienta oraz weryfikacja jego tożsamości. W przypadku działania klienta przez pełnomocnika, identyfikacji i weryfikacji podlega również tożsamość oraz umocowanie tej osoby.
2. Identyfikacja beneficjenta rzeczywistego oraz podejmowanie uzasadnionych czynności w celu:
   • Weryfikacji jego tożsamości.
   • Ustalenia struktury własności i kontroli w przypadku klienta będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej lub trustem.
3. Ocenę stosunków gospodarczych klienta oraz, stosownie do sytuacji, uzyskanie informacji na temat ich celu i zamierzonego charakteru. Instytucje obowiązane powinny dążyć do zrozumienia, w jakim celu klient korzysta z ich usług.
4. Bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych klienta, w tym:
   • Analizę transakcji przeprowadzanych w ramach stosunków gospodarczych w celu zapewnienia, że są one zgodne z wiedzą instytucji obowiązanej o kliencie, rodzaju i zakresie prowadzonej przez niego działalności oraz zgodne z ryzykiem prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu związanym z tym klientem.
   • Badanie źródła pochodzenia wartości majątkowych będących w dyspozycji klienta w przypadkach uzasadnionych okolicznościami.
   • Zapewnienie, że posiadane dokumenty, dane lub informacje dotyczące stosunków gospodarczych są na bieżąco aktualizowane. Analiza ryzyka musi opierać się na aktualnych danych.

Instytucje obowiązane mają obowiązek dokumentowania zastosowanych środków bezpieczeństwa finansowego oraz wyników bieżącej analizy przeprowadzanych transakcji. Na żądanie organów, o których mowa w art. 130 ustawy AML, instytucje obowiązane muszą wykazać, że zastosowały odpowiednie środki bezpieczeństwa finansowego, uwzględniając poziom rozpoznanego ryzyka.

Kiedy należy stosować środki bezpieczeństwa finansowego według ustawy AML?

Zasadą jest, że instytucje obowiązane stosują środki bezpieczeństwa finansowego w zakresie i z intensywnością uwzględniającą rozpoznane ryzyko AML/CFT. Art. 35 ust. 1 ustawy AML wskazuje konkretne sytuacje, w których zastosowanie tych środków jest obligatoryjne:

• Nawiązywanie stosunków gospodarczych.
• Zmiana charakteru lub okoliczności stosunków gospodarczych, w tym zmiany uprzednio ustalonych danych dotyczących klienta lub beneficjenta rzeczywistego.
• Przeprowadzenie transakcji okazjonalnej:
  • O równowartości 15 000 EUR lub więcej, bez względu na to, czy transakcja jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja czy kilka operacji, które wydają się ze sobą powiązane.
  • Stanowiącej transfer środków pieniężnych na kwotę przekraczającą równowartość 1 000 EUR.
  • Z wykorzystaniem waluty wirtualnej o równowartości 1 000 EUR lub więcej.
  • O charakterze gotówkowym o równowartości 10 000 EUR lub więcej, bez względu na to, czy transakcja jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja, czy kilka operacji, które wydają się ze sobą powiązane.
• Obstawianie stawek oraz odbiór wygranych o równowartości 2 000 EUR lub więcej, bez względu na to, czy transakcja jest przeprowadzana jako pojedyncza operacja, czy kilka operacji, które wydają się ze sobą powiązane.
• Wystąpienie podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
• Pojawienie się wątpliwości co do prawdziwości lub kompletności uzyskanych danych identyfikacyjnych klienta.
• W odniesieniu do klientów, z którymi instytucja obowiązana utrzymuje stosunki gospodarcze, z uwzględnieniem rozpoznanego ryzyka.

Dodatkowo, środki bezpieczeństwa finansowego należy stosować w przypadku, gdy instytucja obowiązana była w ciągu danego roku kalendarzowego zobowiązana na podstawie przepisów prawa do skontaktowania się z klientem w celu weryfikacji informacji dotyczących beneficjentów rzeczywistych.

Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego (Enhanced Due Diligence – EDD)

Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego (Enhanced Due Diligence – EDD) to dodatkowe działania i procedury, które instytucje obowiązane są zobowiązane stosować w sytuacjach, gdy ocena ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu wskazuje na wyższe ryzyko. Nie stanowią one odrębnego katalogu środków, lecz polegają na stosowaniu podstawowych środków bezpieczeństwa finansowego z większą intensywnością i zakresem.

Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego stosuje się w szczególności w następujących przypadkach:

• W przypadku wyższego ryzyka prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Wiele okoliczności może świadczyć o wyższym ryzyku.
• W przypadkach stosunków gospodarczych lub transakcji związanych z państwem trzecim wysokiego ryzyka zidentyfikowanym przez Komisję Europejską.
• W przypadku osób zajmujących eksponowane stanowisko polityczne (PEP).
• W przypadku transakcji nietypowych, nienaturalnie złożonych oraz opiewających na wysokie kwoty, które wydają się nie mieć uzasadnienia prawnego lub gospodarczego. W takich sytuacjach instytucje obowiązane podejmują działania w celu wyjaśnienia okoliczności transakcji oraz intensyfikują bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych.
• W przypadku stosunków korespondenckich z instytucjami będącymi respondentami mającymi siedzibę w państwie trzecim.

W ramach wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego instytucje obowiązane podejmują co najmniej następujące działania:

• Uzyskują dodatkowe informacje o kliencie oraz beneficjencie rzeczywistym. Może to obejmować informacje na temat źródła pochodzenia środków finansowych oraz źródła majątku, a także informacje na temat przyczyn zamierzonych lub dokonanych transakcji.
• Uzyskują zgodę kadry kierowniczej wyższego szczebla na nawiązanie lub kontynuowanie takich stosunków gospodarczych.
• Ściślej monitorują takie stosunki gospodarcze poprzez zwiększenie liczby i częstotliwości stosowania środków kontroli oraz typowanie sposobów przeprowadzania transakcji, które wymagają szczegółowej analizy. Intensyfikują bieżące monitorowanie stosunków gospodarczych.
• W przypadku państw trzecich wysokiego ryzyka, mogą stosować dodatkowe elementy wzmocnionych środków należytej staranności, wprowadzać wzmocnione mechanizmy przekazywania informacji lub regularnego zgłaszania transakcji finansowych, ograniczać stosunki gospodarcze lub transakcje z osobami fizycznymi lub podmiotami prawnymi z tych państw. Mogą także wprowadzać zaostrzone wymogi w zakresie oceny nadzorczej lub audytu zewnętrznego oddziałów i jednostek zależnych mających siedzibę w danym państwie oraz nałożyć na grupy finansowe zaostrzone wymogi w zakresie audytu zewnętrznego ich oddziałów i jednostek zależnych w tym państwie. Mogą również nałożyć na instytucje kredytowe i finansowe wymóg dokonania przeglądu i zmiany, a w razie konieczności zakończenia relacji korespondenckich z instytucjami będącymi respondentami w danym państwie.
• W przypadku osób zajmujących eksponowane stanowisko polityczne, instytucje obowiązane stosują pogłębioną analizę stosunków gospodarczych oraz podejmują działania w celu ustalenia źródła majątku klienta i źródła pochodzenia wartości majątkowych.

Ważne aspekty stosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego:

• Przekazanie zawiadomienia do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) o podejrzanych transakcjach nie zwalnia instytucji obowiązanej z obowiązku stosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego ani z zintensyfikowanego bieżącego monitorowania stosunków gospodarczych klienta.
• Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego są adekwatne do rozpoznanego wyższego ryzyka.

Uproszczone środki bezpieczeństwa finansowego (Simplified Due Diligence – SDD)

Stosowanie uproszczonych środków bezpieczeństwa finansowego (SDD) jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy ocena ryzyka AML wskazuje, że ryzyko to jest niewielkie. Art. 42 ust. 1 ustawy AML wskazuje przykładowy katalog klientów i sytuacji niższego ryzyka, pod warunkiem braku podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu oraz braku wątpliwości co do prawdziwości lub kompletności danych identyfikacyjnych klienta:

• Jednostki sektora finansów publicznych.
• Przedsiębiorstwa państwowe albo spółki z większościowym udziałem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków.
• Spółki, których papiery wartościowe są dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym podlegającym wymogom ujawniania informacji o ich beneficjencie rzeczywistym wynikającym z przepisów prawa Unii.
• Klienci będący rezydentami państwa członkowskiego Unii Europejskiej, państwa członkowskiego Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu.
• Klienci będący rezydentami państwa trzeciego określanego przez wiarygodne źródła jako państwo o niskim poziomie korupcji lub innej działalności przestępczej albo państwa trzeciego, w którym według danych pochodzących z wiarygodnych źródeł obowiązują przepisy AML odpowiadające wymogom wynikającym z przepisów Unii Europejskiej.

Należy podkreślić, że uproszczonych środków bezpieczeństwa finansowego nie można stosować w przypadku podejrzenia prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, ani w przypadku wątpliwości co do prawdziwości lub kompletności danych identyfikacyjnych klienta.

Brak możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego – Konsekwencje

Art. 41 ust. 1 ustawy AML określa obowiązki instytucji obowiązanej w przypadku braku możliwości zastosowania któregokolwiek ze środków bezpieczeństwa finansowego:

• Nie nawiązuje stosunków gospodarczych.
• Nie przeprowadza transakcji okazjonalnej lub transakcji w ramach stosunków gospodarczych. Uchylony został przepis dotyczący nieprzeprowadzania transakcji za pośrednictwem rachunku bankowego.
• Rozwiązuje stosunki gospodarcze.

W takiej sytuacji instytucja obowiązana ma obowiązek oceny, czy brak możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego stanowi podstawę do przekazania zawiadomienia do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) zgodnie z art. 74 lub 86 ustawy AML. Instytucje obowiązane są zobowiązane do dokumentowania działań podjętych w celu zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego oraz braku możliwości ich przeprowadzenia.

Praktyczne aspekty stosowania środków bezpieczeństwa finansowego i rola GIIF

Na temat środków bezpieczeństwa finansowego Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF) oraz Ministerstwo Finansów wydały szereg komunikatów, które zawierają wytyczne i wyjaśnienia dotyczące stosowania tych środków przez instytucje obowiązane. Poniżej przedstawiono kluczowe aspekty poruszone w analizowanych komunikatach:

• Komunikat nr 10 skupia się na weryfikacji tożsamości klienta jako jednym ze środków bezpieczeństwa finansowego stosowanych przez instytucje finansowe w kontekście pracowniczych planów kapitałowych. Podkreśla się, że weryfikacja powinna być przeprowadzana w zakresie i z intensywnością uwzględniającą rozpoznane ryzyko prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu.
• Komunikat nr 22 omawia praktyczne aspekty stosowania środków bezpieczeństwa finansowego oraz przekazywania zawiadomień o podejrzeniach prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu (art. 74 i 86 ustawy AML). Zwraca uwagę na konieczność uzasadnienia przekazywanych zawiadomień, w tym opisania okoliczności wskazujących na podejrzenie przestępstwa oraz działań podjętych przez instytucję obowiązaną w związku ze stosowaniem lub brakiem możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego. Komunikat przypomina również o konsekwencjach braku możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego.
• Komunikat nr 35 dotyczy ogólnogrupowych procedur AML/CFT oraz korzystania z usług podmiotów trzecich przy stosowaniu środków bezpieczeństwa finansowego. GIIF informuje o ograniczeniach w korzystaniu z usług podmiotów z siedzibą w państwach trzecich wysokiego ryzyka, chyba że spełnione są określone warunki ustawy AML. Instytucje obowiązane powinny monitorować listy państw wysokiego ryzyka publikowane przez FATF i Komisję Europejską.
• Komunikat nr 45 traktuje o ocenianiu informacji uzyskiwanych o klientach oraz działaniach w przypadku braku możliwości zastosowania środków bezpieczeństwa finansowego. Podkreślono, że samo podjęcie próby kontaktu z klientem, np. wysłanie pisma, nie jest równoznaczne z zastosowaniem środka bezpieczeństwa finansowego i nie zwalnia instytucji obowiązanej z obowiązku podjęcia działań przewidzianych w art. 41 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy AML do czasu uzyskania przekonujących wyjaśnień.
• Komunikat nr 84 poświęcony jest stosowaniu środków bezpieczeństwa finansowego przy transakcjach z wykorzystaniem walut wirtualnych. GIIF przypomina, że instytucje obowiązane prowadzące działalność w zakresie walut wirtualnych mają obowiązek stosować środki bezpieczeństwa finansowego w przypadku transakcji okazjonalnej o równowartości 1000 euro lub większej. Obowiązek ten istnieje niezależnie od nazwy nadanej umowie przez strony transakcji. Komunikat podkreśla również, że instytucje obowiązane wchodzące w stosunki gospodarcze z podmiotami prowadzącymi działalność w zakresie walut wirtualnych powinny ocenić, czy ci klienci stosują środki bezpieczeństwa finansowego we wszystkich wymaganych sytuacjach.
• Komunikat nr 91 omawia praktyczne aspekty stosowania środków bezpieczeństwa finansowego oraz przekazywania zawiadomień (art. 74, 86 i 90 ustawy AML) z uwzględnieniem schematów płatniczych niebędących systemem kart płatniczych, mobilnych systemów płatności (np. BLIK) oraz kart przedpłaconych. Wskazuje się, że zawiadomienia do GIIF powinny być przekazywane wyłącznie poprzez System Informatyczny GIIF. Komunikat przypomina, że przekazanie zawiadomienia nie zwalnia z obowiązku stosowania środków bezpieczeństwa finansowego i analizowania sytuacji braku możliwości ich zastosowania zgodnie z art. 41 ust. 1 ustawy AML.

Instytucje obowiązane mają również obowiązek bieżącej analizy przeprowadzanych transakcji oraz przekazywania zawiadomień do GIIF w przypadkach określonych w art. 74 (podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu), art. 86 (uzasadnione podejrzenie, że określona transakcja lub wartości majątkowe mogą mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu) oraz art. 90 (informacje o transakcjach przekraczających określone progi) ustawy AML.

Współpraca z GIIF oraz innymi organami, w tym organami nadzoru, jest kluczowa dla skutecznego przeciwdziałania AML/CFT. Jednostki analityki finansowej powinny mieć swobodny dostęp do wszelkich niezbędnych informacji od podmiotów zobowiązanych. Mogą one uzyskiwać informacje nawet bez wcześniejszego zgłoszenia podejrzanej transakcji, pod warunkiem wystarczająco precyzyjnych warunków wniosku. Jednostki analityki finansowej państw członkowskich UE wymieniają między sobą informacje.

Podsumowanie

Stosowanie środków bezpieczeństwa finansowego stanowi fundament systemu AML/CFT. Instytucje obowiązane muszą pamiętać o ich obligatoryjnym charakterze w określonych sytuacjach, o konieczności dostosowania ich zakresu i intensywności do poziomu ryzyka oraz o obowiązku ich dokumentowania. Brak możliwości zastosowania niesie za sobą poważne konsekwencje, włącznie z zakazem nawiązywania lub koniecznością rozwiązania stosunków gospodarczych oraz obowiązkiem zawiadomienia GIIF. Bieżące monitorowanie przepisów, wytycznych GIIF oraz orzecznictwa jest niezbędne dla zapewnienia zgodności i efektywności stosowanych procedur AML/CFT. Instytucje obowiązane odgrywają kluczową rolę w ochronie systemu finansowego przed wykorzystywaniem go do celów prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.

Słownik kluczowych terminów

• Środki bezpieczeństwa finansowego: Działania, które instytucje obowiązane są zobowiązane wdrażać wobec swoich klientów i partnerów biznesowych w celu identyfikacji ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu oraz jego minimalizacji.
• Ustawa AML (Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu): Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. regulująca obowiązki określonych podmiotów w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
• Instytucja obowiązana: Podmiot wykonujący określone zawody i profesje, wymieniony w ustawie AML, na którym spoczywa obowiązek stosowania środków bezpieczeństwa finansowego wobec swoich klientów i kontrahentów.
• Beneficjent rzeczywisty: Osoba fizyczna lub osoby fizyczne sprawujące bezpośrednio lub pośrednio kontrolę nad klientem będącym osobą prawną lub jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, lub w imieniu której przeprowadzana jest transakcja lub podejmowane są inne czynności.
• Stosunki gospodarcze: Związek o charakterze zawodowym lub handlowym, który w chwili jego nawiązania ma trwać przez pewien czas.
• Transakcja okazjonalna: Transakcja, która nie jest przeprowadzana w ramach stosunków gospodarczych.
• Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego (Enhanced Due Diligence – EDD): Dodatkowe działania i procedury stosowane przez instytucje obowiązane w sytuacjach wyższego ryzyka prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
• Uproszczone środki bezpieczeństwa finansowego (Simplified Due Diligence – SDD): Mniej intensywne środki bezpieczeństwa finansowego stosowane w sytuacjach ocenianych jako niskie ryzyko prania pieniędzy.
• Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF): Organ administracji rządowej odpowiedzialny za przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Polsce.
• Pranie pieniędzy: Wprowadzanie do legalnego obiegu finansowego środków pochodzących z nielegalnych źródeł, w celu ukrycia ich pochodzenia.
• Finansowanie terroryzmu: Udostępnianie lub gromadzenie środków finansowych z zamiarem ich wykorzystania do popełnienia przestępstwa o charakterze terrorystycznym.
• Państwo trzecie wysokiego ryzyka: Państwo zidentyfikowane przez Komisję Europejską lub FATF jako stwarzające wyższe ryzyko prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
• Osoba zajmująca eksponowane stanowisko polityczne (PEP): Osoba fizyczna zajmująca lub która zajmowała znaczące stanowisko publiczne.

Najczęściej zadawane pytania – Środki bezpieczeństwa finansowego