Pieniądz cyfrowy banku centralnego (CBDC) – co musisz wiedzieć?

Wraz z postępującą cyfryzacją niemal wszystkich aspektów życia gospodarczego, obserwujemy dynamiczny wzrost zainteresowania nowymi formami pieniądza cyfrowego. Wśród licznych innowacji w sferze finansów cyfrowych, na szczególną uwagę zasługuje koncepcja pieniądza cyfrowego banku centralnego (Central Bank Digital Currency, CBDC). Niniejszy artykuł ma na celu kompleksowe wyjaśnienie istoty CBDC, przedstawienie jego fundamentalnych rodzajów i modeli, analizę motywacji stojących za jego potencjalnym wprowadzeniem przez suwerenne władze monetarne oraz omówienie przewidywanych konsekwencji jego implementacji.

Czym jest pieniądz cyfrowy banku centralnego (CBDC)?

Ujmując rzecz fundamentalnie, pieniądz cyfrowy banku centralnego (CBDC) stanowi formę zobowiązania banku centralnego, która jest wyrażona w postaci cyfrowej. Jest on denominowany w obowiązującej jednostce rozrachunkowej danego państwa i pełni dwie kluczowe funkcje pieniądza: środka wymiany oraz środka przechowywania wartości. CBDC to w rzeczywistości cyfrowa forma pieniądza fiducjarnego, którą emituje i za którą odpowiada bank centralny.

Istotne jest rozróżnienie CBDC od innych form pieniądza cyfrowego:

• Pieniądz bankowy (elektroniczny), z którym mamy do czynienia na co dzień w postaci sald na rachunkach bankowych, stanowi zobowiązanie banków komercyjnych wobec ich klientów.
• Kryptowaluty, takie jak Bitcoin czy Ethereum, są zdecentralizowane, oparte na mechanizmach kryptograficznych i zazwyczaj emitowane przez podmioty prywatne lub w sposób algorytmiczny. Nie posiadają one statusu prawnego środka płatniczego gwarantowanego przez państwo.

Kluczową cechą odróżniającą CBDC od pozostałych form pieniądza cyfrowego jest fakt, że stanowi ono bezpośrednie zobowiązanie banku centralnego. Warto również zaznaczyć, że chociaż CBDC może wykorzystywać technologię rozproszonego rejestru (Distributed Ledger Technology, DLT), nie jest to jego obligatoryjnym elementem.

Rodzaje i modele CBDC

W literaturze przedmiotu oraz w pracach banków centralnych wyróżnia się podstawowe kategorie CBDC w zależności od kryterium dostępności:

• Detaliczny CBDC (Retail CBDC), określany również jako powszechnie dostępny (general purpose), jest przeznaczony dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw. Jego celem jest stanowienie cyfrowego odpowiednika gotówki, umożliwiając realizację codziennych transakcji handlowych.
• Hurtowy CBDC (Wholesale CBDC) jest natomiast instrumentem dedykowanym sektorowi bankowemu i innym instytucjom finansowym o ograniczonym dostępie. Służy on jako środek rozliczeniowy w systemach płatności wysokokwotowych oraz w transakcjach międzybankowych.

W kontekście detalicznego CBDC rozważane są różne modele jego funkcjonowania:

• Model oparty na rachunkach (Account-Based), w którym bank centralny prowadzi bezpośrednio rachunki dla obywateli i przedsiębiorstw, rejestrując i rozliczając dokonywane transakcje.
• Model oparty na tokenach (Token-Based), gdzie CBDC występuje w formie cyfrowych tokenów lub jednostek wartości, które mogą być przechowywane i przekazywane bezpośrednio między użytkownikami, a weryfikacja ich ważności odbywa się w sposób zdecentralizowany.
• Model pośredni (Intermediated CBDC), w którym bank centralny emituje CBDC, natomiast dystrybucja i obsługa płatności detalicznych jest realizowana przez prywatnych pośredników. Bank centralny w tym modelu prowadzi rejestr transakcji wysokokwotowych.
• Model hybrydowy (Hybrid CBDC), gdzie bank centralny pozostaje odpowiedzialny za emisję i wykup CBDC, a płatności detaliczne są obsługiwane przez pośredników. Bank centralny utrzymuje centralny rejestr transakcji i zapasową infrastrukturę techniczną.

Dlaczego banki centralne rozważają CBDC? (Przesłanki i motywacje)

Prace koncepcyjne nad CBDC trwają od wielu lat, jednak w ostatnim czasie proces ten uległ znacznemu przyspieszeniu. Główne powody tego zjawiska są wielorakie:

• Wzrost znaczenia cyfrowych prywatnych pieniędzy, w tym kryptowalut, zwłaszcza stablecoinów, oraz dynamiczny rozwój prywatnych systemów płatności.
• Generalna migracja do płatności cyfrowych i coraz rzadsze używanie gotówki, trend dodatkowo wzmocniony w okresie pandemii COVID-19.
• Fakt, że dotychczas stosowane narzędzia i systemy bankowe stają się przestarzałe i mniej efektywne w porównaniu z rozwiązaniami opartymi o nowe technologie.
• Szybki rozwój CBDC w niektórych krajach, budzący obawy o potencjalną utratę przewagi technologicznej.
• Długoletnie przyzwolenie na ekspansję monetarną i związane z tym zaburzenia na rynkach finansowych, w tym narastająca inflacja.
• Konieczność odzyskania przez banki centralne kontroli nad systemem finansowym, który w przeciwnym razie może stać się niestabilny.
• Potrzeba zwiększenia włączenia finansowego poprzez zapewnienie dostępu do bezpiecznych i efektywnych płatności dla osób wykluczonych z tradycyjnego systemu bankowego.
• Usprawnienie transferów transgranicznych poprzez stworzenie bardziej efektywnych i tańszych rozwiązań płatniczych.

Potencjalne efekty wprowadzenia cyfrowego pieniądza banku centralnego

Szeroka adopcja CBDC może wywołać zarówno pozytywne, jak i negatywne konsekwencje dla różnych instytucji i grup społecznych:

Potencjalne pozytywne efekty wprowadzenia CBDC obejmują:

• Wzmocnienie pozycji banków centralnych. Wraz z wprowadzeniem CBDC znacznie zwiększy się możliwość ich oddziaływania na gospodarkę i de facto sterowania nią.
• Ułatwienie dostępu do usług bankowych i obniżka kosztów. Zniknie wykluczenie w zakresie dostępu do usług bankowych, ograniczone zostaną opłaty np. za prowadzenia konta czy wydanie karty płatniczej. Wprowadzenie CBDC na Bahamach pozwoliło włączyć się w obrót gospodarczy tysiącom ubogich obywateli, nie korzystających dotąd z systemu bankowego.
• Usprawnienie transferu środków. Przelew, również zagraniczny, będzie mógł dotrzeć do adresata w ciągu kilku sekund, kosztując ułamek dotychczasowych opłat.
• Zwiększenie bezpieczeństwa środków. Ponieważ CBDC stanowią roszczenie wobec banku centralnego, odpada możliwość poniesienia strat finansowych w sytuacji np. bankructwa banku komercyjnego lub upadku emitenta stablecoina.
• Możliwość poprawy efektywności systemów płatności. W krajach z przestarzałą infrastrukturą płatniczą, CBDC może stanowić impuls do stworzenia nowych, efektywniejszych systemów.
• Potencjał do ograniczenia wykluczenia finansowego. CBDC może ułatwić dostęp do usług finansowych osobom nieubankowionym, zwłaszcza w krajach rozwijających się.
• Wsparcie transformacji cyfrowej gospodarki. CBDC może stanowić powszechnie dostępny środek płatniczy w handlu elektronicznym i płatnościach P2P.
• Możliwość redukcji kosztów zarządzania gotówką. W krajach borykających się z wysokimi kosztami produkcji i dystrybucji gotówki, CBDC może stanowić tańszą alternatywę.
• Potencjał do usprawnienia transferu środków, zwłaszcza transgranicznych. CBDC może uczynić płatności transgraniczne szybszymi, tańszymi i bardziej transparentnymi. Współpraca międzynarodowa w zakresie CBDC może stanowić drogę do usprawnienia tych płatności.
• Możliwość przeciwdziałania spadkowi znaczenia pieniądza banku centralnego w warunkach malejącego użycia gotówki. W krajach, gdzie gotówka jest rzadziej używana, CBDC może zapewnić społeczeństwu dostęp do pieniądza banku centralnego w formie cyfrowej.
• Potencjał konkurencji dla niestabilnych walut wirtualnych i odpowiedzi na plany wprowadzenia stablecoinów. CBDC może stanowić stabilną i zaufaną alternatywę dla prywatnych cyfrowych walut.
• Możliwość poprawy efektywności prowadzonej polityki pieniężnej. CBDC (zwłaszcza oprocentowany) mógłby teoretycznie przyczynić się do obniżenia efektywnego dolnego ograniczenia dla nominalnych stóp procentowych.
• Umożliwienie bezpośredniej dystrybucji środków pomocy publicznej w sytuacjach nadzwyczajnych. CBDC może zapewnić szybką i efektywną dystrybucję środków do potrzebujących.

Potencjalne ryzyka lub negatywne konsekwencje wprowadzenia CBDC obejmują:

• Przebudowę systemu bankowego. Po pełnym wprowadzeniu CBDC, wiele powodów istnienia banków komercyjnych może zniknąć, a popyt na ich usługi znacząco zmaleje, skoro każdy obywatel będzie miał konto w banku centralnym.
• Ograniczenie prywatności. W nowym systemie każda transakcja może być śledzona, a przy docelowym zniknięciu gotówki papierowej, niemożliwe będzie wykonanie transakcji bez wiedzy organów nadzoru. Rozwiązanie przyjęte przez Chiny pozwala władzom monitorować każdą transakcję finansową obywateli.
• Możliwość sterowania popytem. Jeśli globalnie przyjęte zostałyby rozwiązania chińskie, użycie CBDC do zakupu pewnych towarów może okazać się niemożliwe. Potencjalne zaprogramowanie „daty ważności” waluty może zmusić konsumenta do jej wydania w określonym terminie.
• Możliwość odcięcia od systemu. W krajach totalitarnych, jeśli CBDC zastąpiłyby gotówkę, decyzją polityczną można będzie pozbawić dowolną osobę prawa korzystania ze swoich środków, de facto usuwając ją poza nawias społeczeństwa.
• Niezrozumienie i sprzeciw społeczeństwa wobec tych zmian.
• Niemożliwość zachowania anonimowości przy większych transakcjach. Płatności nową walutą w UE nie byłyby anonimowe.
• Konieczność zastosowania limitów w obrocie i gromadzeniu tych środków płatniczych. W UE rozważany jest limit maksymalnej ilości środków, które mogą być przechowywane na jednym koncie.
• Ryzyka związane z cyberbezpieczeństwem. Jako system cyfrowy, CBDC może być podatne na ataki cybernetyczne.
• Potencjalna niestabilność finansowa w okresach kryzysowych. W sytuacji spadku zaufania do sektora bankowego może dojść do szybkiego i masowego przenoszenia depozytów do CBDC.
• Wpływ na prowadzenie polityki pieniężnej. Wprowadzenie CBDC może wpłynąć na bilanse banku centralnego i banków komercyjnych, a przez to na kształt polityki pieniężnej.
• Kwestie prawne i regulacyjne. Zmiany w prawie umożliwiające wprowadzenie CBDC następują powoli.
• Wysokie koszty wdrożenia i utrzymania systemu. Wprowadzenie CBDC będzie generowało koszty dla właściwych organów krajowych, EUNB i ESMA.
• Potencjalne osłabienie sektora bankowego. Wprowadzenie CBDC może skutkować odpływem depozytów z banków komercyjnych.

Stan prac nad CBDC na świecie

Wiele banków centralnych na całym świecie aktywnie prowadzi prace nad koncepcją CBDC. Obserwuje się globalny trend przechodzenia od analiz teoretycznych do fazy eksperymentów i projektów pilotażowych.

• Do pierwszych wdrożeń detalicznego CBDC należą Bahamy z Sand Dollar oraz Unia Wschodnich Karaibów z DCash.
• Zaawansowane projekty pilotażowe detalicznego CBDC realizowane są m.in. w Chinach z cyfrowym juanem (e-CNY) oraz w Szwecji z e-kroną. Podobne inicjatywy znajdują się na różnych etapach rozwoju w Korei Południowej, Turcji i na Ukrainie.
• Intensywne prace analityczne i badawcze nad detalicznym CBDC prowadzi Europejski Bank Centralny (EBC) w odniesieniu do cyfrowego euro, Bank Japonii (cyfrowy jen), Bank Kanady (e-dolar), Bank Anglii (e-funt) oraz Rezerwa Federalna Stanów Zjednoczonych (cyfrowy dolar).

CBDC w Polsce

Narodowy Bank Polski (NBP) uważnie monitoruje postęp prac nad cyfrowymi walutami banków centralnych na świecie. Jednakże, jak wynika z raportu banku:

• NBP nie identyfikuje obecnie wyraźnych korzyści z wprowadzenia pieniądza cyfrowego banku centralnego w Polsce w stosunku do dostrzeganych rodzajów ryzyka związanego z jego emisją dla gospodarki, obrotu pieniężnego i systemu finansowego.
• W warunkach polskich aktualnie nie znajdują odzwierciedlenia przesłanki, którymi kierowały się inne banki centralne przy rozpoczęciu testów pilotażowych CBDC. NBP nie zidentyfikował systemowego celu dla cyfrowego złotego ani szczególnych potrzeb konsumentów lub podmiotów gospodarczych, które mogłyby być zaspokojone jedynie przez bank centralny poprzez CBDC.
• NBP z rozwagą podchodzi do możliwości wprowadzenia cyfrowego złotego i obecnie, nie widząc przekonującego uzasadnienia, nie decyduje się na jego emisję.

Jednocześnie, NBP zaznacza, że aktualne stanowisko w kwestii emisji cyfrowego złotego może ulec modyfikacji, o ile zaistnieją czynniki (krajowe lub międzynarodowe) uzasadniające taką zmianę. Możliwe jest, że w przyszłości NBP mógłby emitować, obok banknotów i monet, również cyfrowego złotego, który uzupełniłby zbiór dostępnych instrumentów płatniczych.

Warto również zauważyć, że w raporcie NBP stwierdza się, iż brak jest podstaw prawnych dla wprowadzenia CBDC w obowiązującej ustawie o Narodowym Banku Polskim.

Podsumowując, Polska na obecnym etapie jest w fazie monitorowania i analizy rozwoju CBDC na świecie, bez konkretnych planów jego wdrożenia, ze względu na brak dostrzeganych korzyści przeważających nad potencjalnymi ryzykami.

Zakończenie

Cyfrowy pieniądz banku centralnego (CBDC) stanowi złożoną i dynamicznie rozwijającą się koncepcję, która ma potencjał znacząco wpłynąć na przyszłość systemów monetarnych i płatniczych na całym świecie. Różnorodność modeli i motywacji stojących za pracami nad CBDC świadczy o braku uniwersalnego podejścia, a decyzje o jego ewentualnym wprowadzeniu będą suwerennymi wyborami poszczególnych państw, uwzględniającymi lokalne uwarunkowania i specyficzne potrzeby gospodarcze. Przyszłość CBDC zależy od wielu czynników, w tym od postępu technologicznego, decyzji politycznych oraz akceptacji społecznej.

Słownik kluczowych terminów

• Pieniądz fiducjarny (Fiat Money): Pieniądz, którego wartość nie jest oparta na wartości kruszcu (np. złota czy srebra), ale na zaufaniu do emitenta, którym zazwyczaj jest państwo lub bank centralny.
• Bank Centralny: Instytucja odpowiedzialna za politykę pieniężną i nadzór nad systemem bankowym w danym kraju lub unii walutowej.
• Cyfrowy Pieniądz Banku Centralnego (CBDC): Cyfrowa forma pieniądza fiducjarnego, emitowana i gwarantowana przez bank centralny, stanowiąca jego bezpośrednie zobowiązanie.
• Detaliczny CBDC (Retail CBDC): Forma CBDC przeznaczona do powszechnego użytku przez gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa do realizacji codziennych transakcji.
• Hurtowy CBDC (Wholesale CBDC): Forma CBDC przeznaczona dla banków komercyjnych i innych instytucji finansowych do rozliczeń międzybankowych i transakcji wysokokwotowych.
• Model oparty na rachunkach (Account-Based CBDC): Model CBDC, w którym bank centralny prowadzi bezpośrednio rachunki dla użytkowników.
• Model oparty na tokenach (Token-Based CBDC): Model CBDC, w którym pieniądz cyfrowy występuje w formie cyfrowych tokenów lub jednostek wartości, przekazywanych bezpośrednio między użytkownikami.
• Model pośredni (Intermediated CBDC): Model CBDC, w którym bank centralny emituje CBDC, a dystrybucja i obsługa płatności detalicznych odbywa się przez prywatnych pośredników.
• Model hybrydowy (Hybrid CBDC): Model CBDC, w którym bank centralny odpowiada za emisję i wykup, a płatności detaliczne obsługiwane są przez pośredników, z centralnym rejestrem transakcji prowadzonym przez bank centralny.
• Technologia Rozproszonego Rejestru (Distributed Ledger Technology, DLT): Zdecentralizowana baza danych, która jest współdzielona i synchronizowana w wielu lokalizacjach. Blockchain jest jednym z rodzajów DLT.
• Kryptowaluty: Cyfrowe lub wirtualne waluty wykorzystujące kryptografię do zabezpieczenia transakcji i kontrolowania tworzenia nowych jednostek. Są zazwyczaj zdecentralizowane.
• Stablecoin: Kryptowaluta, której wartość jest powiązana z wartością innego aktywa, takiego jak waluta fiducjarna (np. dolar amerykański) lub towar (np. złoto), w celu zmniejszenia wahań cenowych.
• Włączenie finansowe: Proces zapewnienia dostępu do użytecznych i przystępnych cenowo produktów i usług finansowych dla wszystkich, w tym grup wykluczonych.
• Interoperacyjność: Zdolność różnych systemów do współpracy i wymiany informacji. W kontekście CBDC dotyczy możliwości współpracy między różnymi systemami płatności, w tym między CBDC różnych krajów.

Najczęściej zadawane pytania – Pieniądz cyfrowy banku centralnego (CBDC)