Model funkcjonowania Pieniądza Cyfrowego Banku Centralnego: Przegląd i analiza detalicznego CBDC

W obliczu dynamicznej cyfryzacji gospodarek oraz pojawienia się innowacyjnych form pieniądza cyfrowego, w tym kryptowalut, pieniądz cyfrowy banku centralnego (CBDC) stanowi reakcję suwerennych władz monetarnych na transformujące się środowisko finansowe. Niemniej jednak, implementacja CBDC nie jest procesem jednorodnym. Istnieje znacząca różnorodność w modelach funkcjonowania CBDC, wynikająca z odmiennych celów polityki pieniężnej, specyfiki systemów finansowych oraz priorytetów poszczególnych jurysdykcji. Zatem, kluczowym aspektem zrozumienia CBDC jest świadomość, że nie istnieje jeden uniwersalny model, który mógłby być zastosowany globalnie. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie, sklasyfikowanie i analiza kluczowych modeli funkcjonowania CBDC, ze szczególnym uwzględnieniem ich architektury i dostępności.

Dwoistość dostępu: hurtowy vs. detaliczny CBDC

Fundamentalnym podziałem w architekturze CBDC jest kryterium dostępności, które wyróżnia dwa zasadnicze typy: hurtowy i detaliczny.

• Hurtowy CBDC (Wholesale CBDC) definiowany jest jako instrument przeznaczony dla sektora bankowego, stanowiący środek rozliczeniowy pomiędzy bankiem centralnym a bankami komercyjnymi. Jego podstawowe zastosowanie obejmuje transakcje międzybankowe, rozrachunek operacji na rynkach finansowych, w tym rozrachunek papierów wartościowych, oraz potencjalnie realizację transakcji międzynarodowych. Z perspektywy przeciętnego uczestnika rynku finansowego, hurtowy CBDC ma mniejsze znaczenie bezpośrednie, operując w sferze infrastruktury finansowej. Przykładem prac badawczych w tym obszarze jest projekt Stella, realizowany wspólnie przez Bank Japonii i Europejski Bank Centralny, który badał możliwości wykorzystania technologii rozproszonych rejestrów (DLT) w systemach rozrachunku papierów wartościowych.
• Detaliczny CBDC (Retail CBDC) natomiast, jest koncepcją powszechnie dostępnego cyfrowego ekwiwalentu gotówki, mającego służyć do realizacji codziennych transakcji handlowych przez osoby fizyczne i podmioty gospodarcze. Ten model posiada potencjał do fundamentalnego przekształcenia krajobrazu finansowego i gospodarczego, dotykając bezpośrednio sposobu, w jaki społeczeństwo korzysta z pieniądza. Dalsza część niniejszej analizy skoncentruje się na modelach detalicznego CBDC, z uwagi na ich szerokie implikacje dla funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa.

Modele Detalicznego CBDC ze względu z perspektywy technologii zapisu wartości

W ramach detalicznego CBDC, kluczowe rozróżnienie dotyczy architektury systemu, wyróżniając model oparty na rachunkach oraz model oparty na tokenach.

Model oparty na rachunkach (Account-Based CBDC)

Model Oparty na Rachunkach (Account-Based CBDC), jak sama nazwa wskazuje, charakteryzuje się tym, że bank centralny prowadzi bezpośrednie rachunki dla osób fizycznych i podmiotów gospodarczych. W tym modelu, realizacja transakcji płatniczych odbywa się poprzez bezpośrednią zmianę sald na rachunkach stron uczestniczących w transakcji.

Kluczowe cechy i implikacje tego modelu obejmują:

• Bezpośrednia relacja z bankiem centralnym: Model ten zakłada bezpośrednią relację między obywatelem a bankiem centralnym w zakresie posiadania i użytkowania CBDC. Bank centralny w tym wariancie prowadzi system płatności i ich rejestr, sam świadcząc usługi detaliczne oraz realizując płatności detaliczne.
• Wymiana informacji: Funkcjonowanie tego modelu opiera się na konieczności wymiany informacji w systemie w celu realizacji transakcji.
• Weryfikacja tożsamości (KYC): Implementacja Modelu Opartego na Rachunkach wiąże się z koniecznością weryfikacji tożsamości użytkowników.
• Ograniczona anonimowość: Architektura oparta na rachunkach implikuje ograniczony stopień anonimowości, z potencjalną możliwością śledzenia historii transakcji przez bank centralny. Jak zauważa raport Banku Rozrachunków Międzynarodowych (BIS), w przypadku CBDC niemożliwe będzie zachowanie anonimowości przy większych transakcjach.
• Integracja z istniejącymi systemami: System oparty na rachunkach może być integrowany z istniejącymi systemami płatności detalicznych, działając jako uzupełnienie lub alternatywa dla tradycyjnych metod.
• Możliwość oprocentowania: W tym modelu rozważana jest możliwość oprocentowania sald na rachunkach CBDC, co mogłoby stanowić narzędzie polityki pieniężnej.
• Zakres usług: Bank centralny w tym modelu może oferować podstawowy zakres usług związanych z rachunkiem, takich jak otwieranie i prowadzenie rachunków oraz realizacja płatności i rozrachunku. Inne uprawnione podmioty, poprzez interfejsy programowania aplikacji (API), mogłyby rozszerzać funkcjonalność i ofertę usług opartych na CBDC.
• Mechanizm transakcji: Realizacja płatności polega na obciążeniu rachunku płatnika i uznaniu rachunku odbiorcy płatności prowadzonego przez bank centralny. Jest to mechanizm podobny do obecnie przeprowadzanych pomiędzy rachunkami w bankach komercyjnych.
• Płatności offline: W modelu opartym na rachunkach istnieje również możliwość dokonywania płatności offline w ramach określonych limitów kwotowych i czasowych.

Podsumowując, Model Oparty na Rachunkach (Account-Based CBDC) zakłada centralną rolę banku centralnego w prowadzeniu rachunków dla użytkowników i rejestrowaniu transakcji. Choć zapewnia bezpośrednią kontrolę i potencjalną integrację z istniejącą infrastrukturą, wiąże się z ograniczoną anonimowością i znaczącymi wyzwaniami operacyjnymi dla banku centralnego.

Model oparty na tokenach (Token-Based CBDC)

Model Oparty na Tokenach (Token-Based CBDC) charakteryzuje się tym, że pieniądz cyfrowy banku centralnego przybiera formę cyfrowych reprezentantów wartości, czyli tokenów. Te tokeny mogą być zapisywane na instrumentach elektronicznych wydawanych przez bank centralny lub na jego zlecenie i mogą być przechowywane w cyfrowych portfelach, zlokalizowanych na różnych urządzeniach, potencjalnie umożliwiając również dostęp offline, takich jak karty przedpłacone, karty SIM, aplikacje mobilne, lub też mogą być rejestrowane w rozproszonych rejestrach (DLT).

Kluczowe cechy i implikacje tego modelu obejmują:

• Cyfrowa reprezentacja wartości: W tym modelu CBDC ma formę cyfrowych tokenów, które reprezentują określoną wartość.
• Transfer wartości: Płatność realizowana jest poprzez przekazanie cyfrowego odwzorowania wartości (tokena) między płatnikiem a odbiorcą płatności.
• Weryfikacja autentyczności: Kluczowym aspektem jest konieczność weryfikacji ważności tokena przez odbiorcę płatności, aby upewnić się, że jest prawdziwy, niepodrobiony i nie został już wcześniej wykorzystany (double spending).
• Technologia rozproszonych rejestrów (DLT): Model oparty na tokenach jest często powiązany z wykorzystaniem technologii rozproszonych rejestrów (DLT), takich jak blockchain, do weryfikacji transakcji i rozrachunku w sposób zdecentralizowany. Rozrachunek może być zdecentralizowany lub centralny.
• Rejestr emisji: Bank centralny prawdopodobnie prowadziłby specjalny rejestr wielkości emisji tokenów CBDC.
• Potencjalna anonimowość: W porównaniu z modelem opartym na rachunkach, model tokenowy oferuje potencjał dla większej anonimowości, zbliżonej do gotówki, przynajmniej w przypadku transakcji na niskie kwoty. Niemniej jednak, pełna anonimowość w większości rozważanych koncepcji jest ograniczana przez regulacje dotyczące przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
• Płatności offline: Model oparty na tokenach jest dobrze przystosowany do realizacji płatności offline, z wykorzystaniem fizycznych instrumentów (hardware) lub oprogramowania (software).
• Brak oprocentowania (zazwyczaj): W podstawowym wariancie model tokenowy nie przewiduje ustanawiania oprocentowania.
• Dystrybucja: Banki komercyjne lub inne upoważnione podmioty mogłyby pełnić rolę dystrybutorów tokenów CBDC emitowanych przez bank centralny.
• Porównanie z innymi formami pieniądza: Jak wskazuje Bank Rozrachunków Międzynarodowych (BIS), CBDC w formie tokenów posiada odmienne cechy w porównaniu z CBDC opartym na rachunkach oraz istniejącymi formami pieniądza banku centralnego.

Podsumowując, Model Oparty na Tokenach (Token-Based CBDC) opiera się na emisji cyfrowych reprezentantów wartości, które mogą być transferowane bezpośrednio między użytkownikami. Często wykorzystuje technologię DLT dla zdecentralizowanej weryfikacji i rozrachunku, oferując potencjalnie większą anonimowość i możliwość płatności offline, ale wymaga zapewnienia mechanizmów weryfikacji autentyczności tokenów.

Poniższa tabela porównuje Model oparty na rachunkach (Account-Based CBDC) i Model oparty na tokenach (Token-Based CBDC):

Szczegółowe modele funkcjonowania CBDC z punktu widzenia roli banku centralnego w płatnościach detalicznych

Analizując bardziej szczegółowo architekturę detalicznego CBDC, można wyróżnić trzy główne modele funkcjonowania, różniące się zakresem zaangażowania banku centralnego w proces płatności:

Bezpośredni CBDC (Direct CBDC)

Bezpośredni CBDC (Direct CBDC) jest jednym z trzech modeli detalicznych pieniądza cyfrowego banku centralnego, charakteryzującym się tym, że bank centralny pełni zarówno rolę emitenta, jak i podmiotu świadczącego usługi detaliczne. W tym modelu bank centralny prowadzi system płatności i ich rejestr, sam realizując płatności detaliczne.

Kluczowe cechy i implikacje Bezpośredniego CBDC obejmują:

• Bank centralny jako jedyny podmiot obsługujący: W modelu Direct CBDC bank centralny jest bezpośrednio odpowiedzialny za wszystkie aspekty funkcjonowania pieniądza cyfrowego na poziomie detalicznym. Obejmuje to emisję, dystrybucję, prowadzenie rachunków (jeśli model jest oparty na rachunkach), rejestrowanie transakcji oraz realizację płatności dla użytkowników końcowych.
• Prowadzenie systemu płatności i rejestru: Bank centralny prowadzi zarówno system płatności, jak i rejestr wszystkich transakcji dokonywanych w Direct CBDC.
• Świadczenie usług detalicznych: W przeciwieństwie do modeli hybrydowych lub opartych na pośrednikach, w Direct CBDC bank centralny sam świadczy usługi detaliczne bezpośrednio użytkownikom.
• Rola banku centralnego: Bank centralny w tym modelu w pełni kontroluje infrastrukturę płatniczą i odgrywa kluczową rolę w jej utrzymaniu i bezpieczeństwie.
• Zakres gromadzonych danych: Przyjmuje się, że w modelu Direct CBDC bank centralny gromadzi i zarządza danymi dotyczącymi wszystkich transakcji detalicznych.

Direct CBDC w modelu opartym na rachunkach oznaczałoby, że bank centralny bezpośrednio prowadzi rachunki i obsługuje płatności. W przeciwieństwie do modelu opartego na tokenach, gdzie transfer wartości odbywa się bezpośrednio między użytkownikami (choć weryfikacja może być zdecentralizowana lub scentralizowana), w Direct CBDC bank centralny jest centralnym punktem realizacji każdej transakcji.

Podsumowując, Bezpośredni CBDC (Direct CBDC) charakteryzuje się maksymalną centralizacją, gdzie bank centralny jest jedynym podmiotem odpowiedzialnym za emisję, infrastrukturę i obsługę detaliczną pieniądza cyfrowego. Model ten zapewnia bezpośrednią kontrolę banku centralnego nad systemem płatności cyfrowych, ale wiąże się również z ogromną odpowiedzialnością operacyjną i potencjalnymi kwestiami dotyczącymi prywatności danych użytkowników.

Hybrydowy CBDC (Hybrid CBDC)

Hybrydowy CBDC (Hybrid CBDC) jest kolejnym z modeli detalicznych pieniądza cyfrowego banku centralnego, w którym występuje podział ról między bankiem centralnym a innymi pośrednikami w zakresie świadczenia usług płatniczych. W tym modelu bank centralny jest odpowiedzialny za emisję oraz wykup CBDC, natomiast płatności detaliczne realizowane są przez pośredników.

Kluczowe cechy i implikacje Hybrydowego CBDC obejmują:

• Podział odpowiedzialności: Bank centralny koncentruje się na emisji i wykupie pieniądza cyfrowego, utrzymując jego integralność i wartość. Instytucje prywatne (pośrednicy) natomiast angażują się w interakcje z użytkownikami końcowymi, oferując im portfele cyfrowe, aplikacje płatnicze i inne usługi związane z CBDC.
• Rejestr transakcji: Bank centralny jest odpowiedzialny za prowadzenie centralnego rejestru wszystkich transakcji dokonywanych w Hybrydowym CBDC.
• Zapasowa infrastruktura: Bank centralny utrzymuje zapasową infrastrukturę techniczną, która może zostać uruchomiona w przypadku awarii systemów pośredników lub w innych sytuacjach nadzwyczajnych, zapewniając ciągłość działania systemu płatniczego.
• Rola pośredników: Pośrednicy (np. banki komercyjne, dostawcy usług płatniczych) są kluczowi w tym modelu dla bezpośredniej obsługi klienta i realizacji płatności detalicznych. Mogą oni konkurować, oferując różne interfejsy i dodatkowe usługi oparte na CBDC.

W przeciwieństwie do Bezpośredniego CBDC, gdzie bank centralny sam świadczy usługi detaliczne, w Hybrydowym CBDC następuje wykorzystanie istniejącej infrastruktury i wiedzy specjalistycznej sektora prywatnego w zakresie obsługi klienta. Różni się także od niektórych modeli pośredniego CBDC, gdzie pieniądz cyfrowy nie jest bezpośrednim zobowiązaniem banku centralnego.

Podsumowując, Hybrydowy CBDC (Hybrid CBDC) stanowi kompromis między centralizacją a decentralizacją, wykorzystując zaufanie i odpowiedzialność banku centralnego za emisję CBDC oraz innowacyjność i zasięg sektora prywatnego w zakresie dystrybucji i obsługi płatności. Model ten ma na celu łączenie zalet pieniądza banku centralnego z wygodą i efektywnością rozwiązań oferowanych przez podmioty prywatne.

Pośredni CBDC (Intermediated CBDC)

Pośredni CBDC (Intermediated CBDC) jest modelem zbliżonym do hybrydowego CBDC, z kluczową różnicą w zakresie prowadzenia rejestru transakcji. W tym wariancie, bank centralny prowadzi jedynie rejestr transakcji wysokokwotowych, natomiast płatności detaliczne są w całości obsługiwane przez pośredników. Bank centralny koncentruje się na nadzorze systemowym i rozrachunku na poziomie hurtowym, pozostawiając pełną odpowiedzialność za obsługę płatności detalicznych sektorowi prywatnemu. Model ten potencjalnie zmniejsza obciążenie banku centralnego w zakresie monitorowania i zarządzania wszystkimi transakcjami detalicznymi.

Pośredni CBDC (Intermediated CBDC) jest ostatnim z trzech modeli detalicznych pieniądza cyfrowego banku centralnego, który jest podobny do modelu hybrydowego CBDC. Główną różnicą polega na zakresie odpowiedzialności banku centralnego w zakresie rejestrowania transakcji. W modelu Intermediated CBDC bank centralny prowadzi jedynie rejestr transakcji wysokokwotowych, podczas gdy płatności detaliczne są realizowane przez pośredników.

Kluczowe cechy i implikacje Pośredniego CBDC obejmują:

• Podział odpowiedzialności (podobnie jak w Hybrydowym CBDC): Bank centralny jest odpowiedzialny za emisję i wykup CBDC, a pośrednicy (np. banki komercyjne, dostawcy usług płatniczych) realizują płatności detaliczne.
• Ograniczony rejestr banku centralnego: W przeciwieństwie do Hybrydowego CBDC, gdzie bank centralny prowadzi centralny rejestr wszystkich transakcji, w Intermediated CBDC bank centralny ogranicza się do prowadzenia rejestru transakcji o wysokiej wartości.
• Rola pośredników w płatnościach detalicznych: Podobnie jak w modelu hybrydowym, pośrednicy odgrywają kluczową rolę w bezpośredniej obsłudze klienta i realizacji codziennych transakcji płatniczych z wykorzystaniem CBDC.

Porównanie z innymi modelami:

• W odróżnieniu od Bezpośredniego CBDC, bank centralny nie świadczy bezpośrednio usług detalicznych użytkownikom końcowym.
• W porównaniu z Hybrydowym CBDC, bank centralny nie gromadzi danych o wszystkich transakcjach detalicznych, co potencjalnie może budzić mniejsze obawy dotyczące prywatności w odniesieniu do transakcji niskokwotowych.

Podsumowując, Pośredni CBDC (Intermediated CBDC) stanowi wariant modelu hybrydowego, w którym bank centralny deleguje realizację płatności detalicznych na pośredników i ogranicza swoją rolę w rejestrowaniu transakcji do tych o wysokiej wartości. Model ten ma na celu wykorzystanie efektywności i infrastruktury sektora prywatnego w obsłudze płatności detalicznych, przy jednoczesnym zapewnieniu nadzoru banku centralnego nad większymi przepływami finansowymi.

Poniższa tabela porównuje trzy modele detalicznych płatności CBDC (Central Bank Digital Currency) w zależności od roli banku centralnego i zakresu gromadzonych przez niego danych:

Technologie wspierające modele CBDC

Wybór technologii jest integralną częścią projektowania modelu CBDC, mając kluczowy wpływ na jego cechy, bezpieczeństwo i efektywność.

Tradycyjne Technologie (Scentralizowane Systemy) oparte są na istniejącej infrastrukturze systemów płatniczych, charakteryzującej się centralnym rejestrem transakcji i scentralizowaną kontrolą. Wykorzystanie tych technologii pozwala na zachowanie podobieństwa do obecnych systemów rozliczeń międzybankowych i płatności elektronicznych, z którymi uczestnicy rynku są już zaznajomieni. Bank centralny odgrywa centralną rolę w emisji, rozrachunku i utrzymaniu systemu.

Technologie Rozproszonych Rejestrów (DLT/Blockchain) są rozważane przede wszystkim w kontekście modeli opartych na tokenach. DLT oferują decentralizację, wysoki poziom bezpieczeństwa kryptograficznego oraz potencjalną transparentność (która zależy od rodzaju implementowanej DLT). Wykorzystanie DLT wiąże się jednak z wyzwaniami związanymi ze skalowalnością, przepustowością sieci oraz kwestiami regulacyjnymi. W kontekście CBDC, częściej rozważane są prywatne (permissioned) wersje DLT, w których dostęp do sieci i zatwierdzania transakcji jest kontrolowany przez bank centralny lub ograniczoną grupę uprawnionych podmiotów.

Podsumowanie i wnioski

Analiza przedstawionych modeli funkcjonowania pieniądza cyfrowego banku centralnego ujawnia istotne różnice w zakresie architektury, poziomu zaangażowania banku centralnego, potencjalnej anonimowości oraz technologii wspierających. Wybór konkretnego modelu CBDC jest strategiczną decyzją każdej jurysdykcji, determinowaną jej specyficznymi potrzebami i celami w obszarze polityki monetarnej i systemu płatniczego. Projektowanie CBDC wiąże się z koniecznością wyważenia kompromisów między kluczowymi cechami, takimi jak prywatność użytkowników, bezpieczeństwo systemu, efektywność operacyjna i stopień kontroli sprawowanej przez bank centralny. Obserwując dynamiczny rozwój technologii i zmieniające się potrzeby gospodarek, można oczekiwać dalszej ewolucji i adaptacji modeli CBDC, w poszukiwaniu optymalnych rozwiązań dla przyszłego cyfrowego pieniądza suwerennego.

Najczęściej zadawane pytania – Model funkcjonowania Pieniądza Cyfrowego Banku Centralnego