Bazylejski Indeks AML 2025 – Basel AML Index 2025: Ranking ryzyka i pozycja Polski [Analiza]

Publikacja Bazylejskiego Indeksu AML 2025 (Basel AML Index) rzuca nowe światło na globalną walkę z brudnymi pieniędzmi. Czym jest ten wskaźnik i dlaczego w tym roku wyniki są tak niepokojące dla sektora bankowego?

Basel AML Index to wiodący, niezależny ranking opracowywany przez Basel Institute on Governance, który ocenia ryzyko prania pieniędzy (ML) i finansowania terroryzmu (TF) w poszczególnych jurysdykcjach. Indeks nie mierzy wolumenu pranych środków, lecz bada odporność systemów państwowych na te zagrożenia.

W edycji 2025, opublikowanej w grudniu, widać wyraźną stagnację – pomimo zaostrzania regulacji, rzeczywista skuteczność (effectiveness) wykrywania przestępstw finansowych wciąż pozostaje na niskim poziomie.

Czym jest Basel AML Index i co mierzy w 2025 roku?

Basel AML Index to niezależny ranking oceniający ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu w 177 jurysdykcjach, oparty na 17 wskaźnikach z 5 domen, w tym danych FATF, Transparency International i Banku Światowego,.

Tegoroczna, 14. edycja publiczna, kontynuuje misję dostarczania holistycznego obrazu ryzyka, wykraczającego poza samą techniczną zgodność z przepisami. Indeks nie mierzy faktycznej ilości pranych pieniędzy, lecz podatność kraju na to zjawisko oraz jego zdolność do przeciwdziałania mu.

Wagi poszczególnych domen w ocenie końcowej (gdzie 10 to maksymalne ryzyko) kształtują się następująco:

• Jakość ram AML/CFT/CPF: 50% (głównie dane z raportów ewaluacyjnych FATF).
• Ryzyko korupcji i oszustw: 17,5%.
• Przejrzystość finansowa i standardy: 17,5%.
• Przejrzystość publiczna i odpowiedzialność: 5%.
• Ryzyko polityczne i prawne: 10%.

Kluczowe trendy: Dryf ku środkowi i problemy Zachodu

Globalny średni wynik ryzyka w 2025 roku wyniósł 5.28, co oznacza minimalną poprawę, jednak szczegółowa analiza wskazuje na niepokojący trend stagnacji wśród krajów rozwiniętych i pogorszenie przejrzystości finansowej,.

Raport określa zjawisko mianem „powolnego dryfu ku środkowi” (slow drift towards the middle). Oznacza to, że podczas gdy kraje wysokiego ryzyka (szczególnie w Afryce) poprawiają swoje systemy, historycznie silni gracze z Unii Europejskiej i Ameryki Północnej tracą swoją przewagę,.

• Problemy z przejrzystością: Jednym z najbardziej zauważalnych spadków jest obszar przejrzystości finansowej i standardów. Jest to szczególnie groźne w dobie rosnącego wykorzystania wirtualnych aktywów do omijania nadzoru.
• Sukces Afryki: Aż 7 z 10 krajów, które najbardziej poprawiły swój wynik, pochodzi z Afryki. Przykładem jest Burkina Faso i Wybrzeże Kości Słoniowej, które przeszły z kategorii wyższego do średniego ryzyka.

Ranking 2025: Najlepsze i najgorsze jurysdykcje

Na szczycie niechlubnego rankingu ryzyka pozostają państwa objęte sankcjami lub pogrążone w konfliktach, natomiast Finlandia odzyskała tytuł kraju o najniższym ryzyku prania pieniędzy na świecie, wyprzedzając Islandię.

Top 5 jurysdykcji o najwyższym ryzyku (Highest Risk):

1. Myanmar – 8.18 (wzrost ryzyka)
2. Haiti – 8.12 (wzrost ryzyka)
3. Demokratyczna Republika Konga – 7.63
4. Czad – 7.56
5. Gwinea Równikowa – 7.55,.

Top 5 jurysdykcji o najniższym ryzyku (Lowest Risk):

1. Finlandia – 3.03
2. Islandia – 3.04
3. San Marino – 3.08
4. Dania – 3.18
5. Estonia – 3.25.

Polska na tle Europy – Analiza ryzyka

W edycji 2025 Polska uzyskała wynik 4.49, co oznacza wzrost ryzyka w porównaniu do poprzednich notowań i plasuje ją na 132. pozycji w rankingu globalnym (im niższa pozycja, tym niższe ryzyko, ale wynik punktowy wzrósł).

Dla porównania, w 2024 roku wynik Polski wynosił 4.34. Tegoroczny wzrost do 4.49 wpisuje się w szerszy trend regionalny. W Unii Europejskiej i Europie Zachodniej około 40% jurysdykcji otrzymało gorsze oceny niż w roku ubiegłym.

Sąsiedzi i partnerzy handlowi Polski (wyniki 2025):

• Niemcy: 4.97 (wzrost ryzyka) – kategoria średniego ryzyka.
• Czechy: 3.82 (spadek ryzyka) – wynik znacznie lepszy od Polski.
• Słowacja: 4.38 (spadek ryzyka).
• Litwa: 4.03 (wzrost ryzyka).

Wzrost ryzyka w Polsce i Niemczech powinien być sygnałem dla działów Compliance do wzmożonej czujności, szczególnie w obszarach związanych z przejrzystością beneficjentów rzeczywistych i efektywnością nadzoru.

Nowa metodologia: Dlaczego „niskie ryzyko” to teraz „niższe ryzyko”?

Basel AML Index 2025 wprowadza istotną zmianę w kategoryzacji, zastępując sztywne progi systemem naturalnych przedziałów Jenksa, dzielącym kraje na kategorie niższego, średniego i wyższego ryzyka.

Ta zmiana ma kluczowe znaczenie operacyjne. Wcześniej szeroka kategoria „średniego ryzyka” była przepełniona, co utrudniało różnicowanie. Nowy system statystyczny grupuje jurysdykcje zgodnie z naturalnymi wzorcami w danych:

• Niższe ryzyko (Lower risk): Wynik < 4.70
• Średnie ryzyko (Medium risk): 4.70 – 6.08
• Wyższe ryzyko (Higher risk): Wynik > 6.08,.

FATF w swoich zaktualizowanych rekomendacjach kładzie nacisk na „proporcjonalność” środków, a nie tylko ich istnienie. Nowa klasyfikacja Basel pomaga zdefiniować, co naprawdę oznacza „niższe ryzyko”, umożliwiając bezpieczniejsze stosowanie środków uproszczonych (Simplified Due Diligence).

Metodologia Basel AML Index

Metodologia Bazylejskiego Indeksu AML opiera się na analizie 17 wskaźników z publicznie dostępnych źródeł, obejmujących pięć głównych domen: 

• Jakość ram AML/CFT/CPF: Oczywiste jest, że solidne ramy prawne i instytucjonalne stanowią podstawę skutecznego systemu AML/CFT.  Ta domena analizuje przepisy i instytucje danego kraju w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy, finansowaniu terroryzmu i finansowaniu proliferacji broni masowego rażenia.
• Ryzyko korupcji i oszustw: Korupcja i oszustwa tworzą podatny grunt dla prania pieniędzy, ułatwiając przestępcom ukrywanie nielegalnych dochodów. Domena ta obejmuje wskaźniki dotyczące poziomu korupcji, przekupstwa, oszustw finansowych i cyberprzestępczości w danym kraju.
• Przejrzystość finansowa i standardy: Nieprzejrzyste systemy finansowe utrudniają śledzenie przepływów pieniędzy i identyfikację przestępczej działalności. W tej domenie analizowane są m.in. wskaźniki dotyczące tajemnicy finansowej, standardów sektora finansowego i dostępności informacji o beneficjentach rzeczywistych.
• Przejrzystość publiczna i odpowiedzialność: Odpowiedzialne i przejrzyste zarządzanie finansami publicznymi zmniejsza ryzyko korupcji i sprzyja wdrażaniu skutecznych polityk AML/CFT. Ta domena obejmuje wskaźniki dotyczące przejrzystości budżetu, finansowania partii politycznych i zarządzania sektorem publicznym.
• Ryzyko polityczne i prawne: Niestabilność polityczna, słaby system prawny i brak niezależności sądownictwa zwiększają ryzyko prania pieniędzy i utrudniają ściganie przestępców. Domena ta analizuje takie czynniki jak niezależność sądownictwa, praworządność, wolność słowa i wolność mediów.

Indeks ten nie mierzy rzeczywistej ilości pranych pieniędzy w danym kraju, ale raczej ocenia podatność danego kraju na pranie pieniędzy oraz jego zdolności do przeciwdziałania temu zagrożeniu. 

Każdy wskaźnik i domena otrzymuje określoną wagę, a następnie wszystkie wyniki są agregowane w celu uzyskania ogólnego wyniku dla danego kraju. Im wyższy wynik, tym większe ryzyko prania pieniędzy w danym kraju.

Wykorzystanie Indeksu przynosi szereg korzyści:

• Instytucje finansowe mogą efektywniej oceniać ryzyko związane z klientami i transakcjami, usprawniając swoje programy compliance i minimalizując ryzyko kar i sankcji.
• Organy rządowe zyskują narzędzie do identyfikacji słabych punktów w swoich systemach AML/CFT, umożliwiające wdrażanie reform, usprawnianie współpracy międzynarodowej i skuteczniejsze zwalczanie prania pieniędzy.
• Analitycy i badacze mogą pogłębić swoją wiedzę na temat prania pieniędzy, korzystając z Indeksu jako punktu odniesienia w swoich analizach i badaniach. 

Ważne jest, aby pamiętać, że Basel AML Index jest jedynie narzędziem pomocniczym i nie powinien być traktowany jako jedyne źródło informacji o ryzyku prania pieniędzy. Należy go stosować w połączeniu z innymi narzędziami i analizami, aby uzyskać pełny obraz sytuacji.

Instytut Bazylejski ds. Zarządzania oferuje również wersję ekspercką Indeksu AML, która zawiera bardziej szczegółowe dane i analizy. 

Jakie czynniki uwzględnia wskaźnik Basel AML Index, oceniając ryzyko prania pieniędzy?

Basel AML Index korzysta ze wskaźników pochodzących z publicznie dostępnych źródeł, aby ocenić ryzyko prania pieniędzy w danym kraju. 

Domena 1: Jakość ram AML/CFT/CPF (50%)

Ta domena koncentruje się na ocenie przepisów i instytucji danego kraju w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy, finansowaniu terroryzmu i finansowaniu proliferacji broni masowego rażenia.

• FATF: Raporty Oceny Wzajemnej (Mutual Evaluation Reports) i Raporty Monitorujące (Follow-up Reports)
• Departament Stanu USA: Międzynarodowy Raport o Strategii Kontroli Narkotyków (International Narcotics Control Strategy Report)
• Departament Stanu USA: Raport o Handlu Ludźmi (Trafficking in Persons Report)
• GI-TOC: Globalny Indeks Przestępczości Zorganizowanej – Flora, Fauna, Zasoby Nieodnawialne (Global Organized Crime Index – Flora, fauna, non-renewable resources) 

Domena 2: Ryzyko korupcji i oszustw (17,5%)

Ta domena skupia się na ocenie poziomu korupcji, przekupstwa i oszustw w danym kraju, a od 2024 roku również na przestępstwach finansowych i cyberprzestępstwach.

• Transparency International: Indeks Percepcji Korupcji (Corruption Perceptions Index) 
• TRACE: Macierz Ryzyka Przekupstwa (Bribery Risk Matrix)
• GI-TOC: Globalny Indeks Przestępczości Zorganizowanej – Przestępstwa Finansowe (Global Organized Crime Index – Financial crimes)
• GI-TOC: Globalny Indeks Przestępczości Zorganizowanej – Przestępstwa Uzależnione od Cyberprzestrzeni (Global Organized Crime Index – Cyber-dependent crimes)

Domena 3: Przejrzystość finansowa i standardy (17,5%)

Ta domena ocenia przejrzystość systemu finansowego danego kraju, w tym stopień tajemnicy bankowej i standardy sektora finansowego.

• Tax Justice Network: Indeks Tajności Finansowej (Financial Secrecy Index)
• Bank Światowy: Indeks Alokacji Zasobów IDA – Sektor Finansowy (IDA Resource Allocation Index – Financial sector)

Domena 4: Przejrzystość publiczna i odpowiedzialność (5%)

Ta domena ocenia przejrzystość i odpowiedzialność instytucji publicznych w danym kraju.

• International Budget Partnership: Badanie Otwartego Budżetu – Przejrzystość Budżetu (Open Budget Survey – Budget transparency)
• International IDEA: Baza Danych Finansowania Politycznego – Przejrzystość Finansowania Politycznego (Political Finance Database – Political finance transparency)
• Bank Światowy: Indeks Alokacji Zasobów IDA – Przejrzystość, Odpowiedzialność i Korupcja w Sektorze Publicznym (IDA Resource Allocation Index – Transparency, accountability and corruption in the public sector)

Domena 5: Ryzyko polityczne i prawne (10%)

Ta domena ocenia ryzyko związane z sytuacją polityczną i prawną w danym kraju, w tym poziom praworządności, niezależność sądów, wolność mediów i poszanowanie praw obywatelskich.

• WEF Centre for the New Economy and Society: Niezależność Sądownictwa (Judicial independence)
• World Justice Project: Indeks Praworządności (Rule of Law Index)
• Freedom House: Wolność na Świecie (Freedom in the World)
• Reporterzy Bez Granic: Światowy Indeks Wolności Prasy (World Press Freedom Index)

Wybór wskaźników opiera się na kilku kryteriach, w tym ich trafności, metodologii, zasięgu krajowego, publicznym dostępie i dostępności aktualnych danych.

Warto również zauważyć, że w Basel AML Index od 2024 roku uwzględnione są dwa nowe wskaźniki dotyczące oszustw, pochodzące z Globalnego Indeksu Przestępczości Zorganizowanej. Te wskaźniki to „przestępstwa finansowe” i „przestępstwa uzależnione od cyberprzestrzeni”.

W jaki sposób dane Basel AML Index wspierają efektywne stra

Jakie są główne ograniczenia indeksu Basel AML?

Indeks Basel AML Index to cenne narzędzie do oceny ryzyka prania pieniędzy, ale należy mieć świadomość jego ograniczeń. Oto najważniejsze z nich:

• Dostępność i jakość danych: Indeks opiera się na publicznie dostępnych danych, które mogą być niekompletne, nieaktualne lub nieporównywalne między krajami. Wprowadzenie danych o oszustwach w 2024 roku dodatkowo uwydatniło ten problem, ze względu na brak globalnie uzgodnionych definicji i metod gromadzenia danych o oszustwach.
• Wskaźniki oparte na percepcji: Niektóre wskaźniki, takie jak Indeks Percepcji Korupcji Transparency International, opierają się na subiektywnych opiniach i postrzeganiu, a nie na obiektywnych danych.
• Porównywalność wyników: Metodologia jest corocznie aktualizowana, co może utrudniać porównanie wyników z różnych lat. Ponadto, brak pełnego pokrycia czwartą rundą ocen FATF utrudnia porównanie między krajami, które zostały ocenione w różnym czasie lub według różnych metodologii.
• Zależność od danych FATF: Duża część (35%) ogólnego wyniku opiera się na danych FATF, które oceniają jakość systemów AML/CFT/CPF w danym kraju. Ograniczenia metodologii FATF i skupienie się na ocenie technicznej zgodności, a nie rzeczywistej skuteczności, mogą prowadzić do niedoszacowania lub przeszacowania ryzyka prania pieniędzy.
• Indeks nie mierzy rzeczywistej skali prania pieniędzy: Indeks mierzy jedynie ryzyko prania pieniędzy, a nie jego rzeczywistą skalę. Kraj z wysokim wynikiem w Indeksie może mieć w rzeczywistości stosunkowo niski poziom prania pieniędzy, podczas gdy kraj z niskim wynikiem może być centrum prania pieniędzy.

Wnioski:

Indeks AML to użyteczne narzędzie do oceny ryzyka prania pieniędzy na poziomie krajów, ale należy go interpretować z ostrożnością, biorąc pod uwagę jego ograniczenia. Dla celów zgodności lub oceny ryzyka zaleca się korzystanie z Eksperckiej Edycji Indeksu AML Bazylei (Expert Edition), która zawiera bardziej szczegółowe dane. Ważne jest również, aby korzystać z Indeksu AML w połączeniu z innymi źródłami informacji i analizami.

Pomimo swoich ograniczeń, Indeks AML dostarcza cennych informacji na temat globalnych trendów w zakresie prania pieniędzy i pomaga w identyfikacji krajów i jurysdykcji, które są najbardziej narażone na to ryzyko.

Wirtualne aktywa i oszustwa – niewidzialne zagrożenie

Mimo braku dedykowanego wskaźnika dla kryptoaktywów, Basel AML Index ocenia to ryzyko poprzez analizę podatności na oszustwa, cyberprzestępczość oraz spełnianie Rekomendacji 15 FATF,.

Wirtualne aktywa nie istnieją w próżni – przestępcy wykorzystują te same słabości systemowe (korupcja, słaby nadzór), które służą do prania tradycyjnej waluty. Raport podkreśla, że ocena ryzyka kraju w kontekście krypto musi uwzględniać dwa elementy:

1. Podatność (np. poziom cyberprzestępczości, oszustw).
2. Zdolność do przeciwdziałania (skuteczność regulacji VASPs i egzekwowania prawa).

Brak danych i „bezgraniczny” charakter kryptoaktywów sprawiają, że tradycyjne oceny ryzyka geograficznego mogą być mylące. Dlatego w 2025 roku kluczowe jest patrzenie na wskaźniki Financial Transparency oraz wyniki w zakresie zwalczania oszustw.

Wnioski dla sektora Compliance

Publikacja Basel AML Index 2025 to nie tylko ciekawostka statystyczna, ale narzędzie operacyjne. Oto co powinieneś zrobić:

1. Zaktualizuj tabelę ryzyka geograficznego: Jeśli w Twojej procedurze AML Polska lub Niemcy były traktowane jako kraje „bardzo niskiego ryzyka”, zweryfikuj to w oparciu o nowe wyniki (odpowiednio 4.49 i 4.97).
2. Zweryfikuj podejście do SDD: Wykorzystaj nową kategorię „Lower Risk” (< 4.70) do precyzyjnego określenia, kiedy można stosować uproszczone środki bezpieczeństwa.
3. Analizuj głębiej niż wynik ogólny: W przypadku klientów z branży krypto, sprawdzaj wyniki jurysdykcji w domenie 1 (FATF R.15) oraz domenie 2 (ryzyko oszustw i cyberprzestępczości).

Słowniczek kluczowych terminów

• AML (Anti-Money Laundering): Przeciwdziałanie praniu pieniędzy.
• Bazylejski Indeks AML (Basel AML Index): Niezależne narzędzie do oceny ryzyka prania pieniędzy i powiązanej przestępczości finansowej w jurysdykcjach na całym świecie, publikowane przez Bazylejski Instytut ds. Zarządzania.
• CFT (Counter Financing of Terrorism): Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu.
• CPF (Counter Proliferation Financing): Przeciwdziałanie finansowaniu proliferacji broni masowego rażenia.
• De-risking: Proces wycofywania usług przez instytucje finansowe z całych krajów lub sektorów w oparciu o szerokie założenia dotyczące ryzyka, zamiast dokładnej jego oceny.
• FATF (Financial Action Task Force): Grupa Specjalna ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy; organizacja międzyrządowa, która ustala międzynarodowe standardy w zakresie zwalczania prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
• Jenks natural breaks: Metoda statystyczna używana do grupowania danych w kategorie na podstawie naturalnych przerw w ich rozkładzie. Zastosowana w Indeksie 2025 do określenia progów ryzyka (niższego, średniego, wyższego).
• ICAR (International Centre for Asset Recovery): Międzynarodowe Centrum Odzyskiwania Aktywów, wyspecjalizowany ośrodek w ramach Bazylejskiego Instytutu ds. Zarządzania, który opracowuje Bazylejski Indeks AML.
• ML/TF: Pranie pieniędzy i finansowanie terroryzmu (Money Laundering / Terrorist Financing).
• Podejście oparte na ryzyku (Risk-Based Approach): Podstawowa zasada systemów AML/CFT, która zakłada, że środki zapobiegawcze i kontrolne powinny być stosowane proporcjonalnie do zidentyfikowanego poziomu ryzyka.
• Przestępczość finansowa (Financial Crime): Ogólny termin używany w Indeksie na określenie nielegalnych działań obejmujących niewłaściwe wykorzystanie systemu finansowego, w tym pranie pieniędzy, korupcję, oszustwa, handel ludźmi i narkotykami oraz finansowanie terroryzmu i proliferacji.
• Ryzyko (wg definicji Indeksu): Podatność kraju na pranie pieniędzy i powiązane przestępstwa finansowe oraz jego zdolność do przeciwdziałania tym zagrożeniom. Indeks nie mierzy rzeczywistej ilości pranych pieniędzy.
• Szara Lista FATF (FATF grey list): Publiczna lista jurysdykcji podlegających wzmożonemu monitorowaniu, które aktywnie współpracują z FATF w celu usunięcia strategicznych braków w swoich systemach AML/CFT.
• VASP (Virtual Asset Service Provider): Dostawca usług w zakresie aktywów wirtualnych.
• Wirtualne aktywa (Virtual Assets): Zgodnie z definicją FATF, cyfrowa reprezentacja wartości, którą można cyfrowo handlować, transferować lub używać do płatności.

Źródła i Bibliografia

• Basel Institute on Governance, „Basel AML Index 2025: 14th Public Edition”.
• Sekcja „Key findings” i „Regional picture”, Basel AML Index 2025.
• Sekcja „Methodology”, Basel AML Index 2025.
• Sekcja „Streamlining the risk-based approach”, Basel AML Index 2025.
• Sekcja „Assessing national risks related to virtual assets”, Basel AML Index 2025.