Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu 2023

Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu (KOR PP/FT) stanowi kluczowy dokument w systemie przeciwdziałania przestępczości finansowej w Polsce. Jest to analiza, której ogólnym celem jest identyfikacja i ocena zagrożeń, podatności oraz ryzyka związanego z praniem pieniędzy (PP) i finansowaniem terroryzmu (FT) na poziomie krajowym. W 2019 roku opublikowana została pierwsza obszerna krajowa ocena ryzyka PP/FT, składająca się z części głównej i pięciu załączników, prezentująca wyniki analizy dostępnych informacji dotyczących zagrożeń, podatności i ryzyka w tych obszarach. Zgodnie z ustawą z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, zawarto przepisy określające podstawowe zasady przygotowywania i aktualizowania krajowej oceny ryzyka oraz strategii na niej bazującej.

Znaczenie KOR PP/FT jest wielorakie. Pozwala ona na wskazanie możliwych zmian w krajowym systemie przeciwdziałania PP/FT, w tym zmian w prawie, a także na określenie odpowiedniego rozdziału zasobów i ustalenie priorytetów w ich stosowaniu. Co istotne, wyniki tej analizy powinny być udostępniane instytucjom obowiązanym, aby ułatwić im dokonywanie własnych ocen ryzyka PP/FT. Za weryfikację aktualności krajowej oceny ryzyka oraz, w razie potrzeby (nie rzadziej jednak niż co 2 lata), za jej opracowywanie odpowiedzialny jest Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF).

Cel i podstawy prawne Krajowej Oceny Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu

Główne cele analizy Krajowej Oceny Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu obejmują wskazanie potencjalnych zmian w systemie przeciwdziałania PP/FT, określenie właściwego rozdziału zasobów i priorytetów ich stosowania, periodyczną aktualizację oceny, a także udostępnianie wyników instytucjom obowiązanym.

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu z 2018 roku, wprowadzono obowiązek przygotowania przez Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) krajowej oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu (Krajowa Ocena Ryzyka). Pierwsza Krajowa Ocena Ryzyka powstała w 2019 roku i została opublikowana na początku 2020 roku..

Rola Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) jest kluczowa w procesie KOR PP/FT. GIIF weryfikuje aktualność krajowej oceny ryzyka i, w razie potrzeby, opracowuje ją nie rzadziej niż co 2 lata. Ponadto, GIIF współpracuje z jednostkami współpracującymi i instytucjami obowiązanymi przy sporządzaniu KOR.

Ustawa ta zawiera przepisy określające podstawowe zasady przygotowywania i aktualizowania krajowej oceny ryzyka oraz strategii na niej bazującej. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy, na Krajową Ocenę Ryzyka składają się m.in.:

• opis metodyki Krajowej Oceny Ryzyka; 
• opis zjawisk związanych z praniem pieniędzy oraz finansowaniem terroryzmu;
• opis obowiązujących regulacji dotyczących prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu;
• wskazanie poziomu ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu w kraju wraz z uzasadnieniem;
• wnioski wynikające z oceny ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu;
• identyfikacja zagadnień dotyczących ochrony danych osobowych związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu;
• wnioski wynikające z danych statystycznych gromadzonych na potrzeby rocznego sprawozdania GIIF;
• wskazanie organu realizującego zadania jednostki analityki finansowej, którym jest GIIF wspierany przez Departament Informacji Finansowej Ministerstwa Finansów, oraz jednostek współpracujących, w tym opis procedur, przepisów wewnętrznych, regulujących wykonywanie tych zadań, w zakresie, w jakim informacje te są dostępne.

W Krajowej Ocenie Ryzyka GIIF określił ryzyka typowe dla poszczególnych rodzajów instytucji obowiązanych, które nie wymagają już dokumentowania w wewnętrznych ocenach ryzyka sporządzanych przez te instytucje.

Metodyka oceny ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu

Metodyka oceny ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu opiera się na analizie trzech kluczowych elementów: zagrożeń (ang. threats), podatności (ang. vulnerabilities) oraz ryzyka (ang. risk), które jest wypadkową zagrożeń i podatności.

Ocena zdolności przeciwdziałania ryzyku obejmuje analizę zdolności organów ścigania do przeciwdziałania ryzyku PP/FT związanego z produktami/usługami, w tym prawdopodobieństwa wykrycia, oskarżenia i skazania sprawców. Ponadto, oceniana jest zdolność Polskiej Jednostki Analityki Finansowej (PJAF), czyli GIIF, do gromadzenia informacji, wykrywania i analizowania podejrzeń PP/FT. Przy ocenie zdolności PJAF uwzględniane są takie czynniki jak uprawnienia, zasoby kadrowe, sprzętowe i finansowe.

Przede wszystkim, metodologia ta zakłada odrębną ocenę „ryzyka podstawowego” dla PP i FT. Ocena ta bazuje w szczególności na analizie:

• Zagrożeń związanych z przestępstwami bazowymi dla prania pieniędzy.
• Kierunków przepływów finansowych.
• Szacunków wartości majątkowych podlegających praniu lub będących przedmiotem finansowania terroryzmu.
• Informacji o możliwych podatnościach związanych z produktami i usługami oferowanymi na rynku.
• Funkcjonowania organów wchodzących w skład krajowego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu.
• Przepisów prawnych i ich praktycznego stosowania.

Przy szacowaniu ryzyka bierze się pod uwagę trzy główne komponenty: zagrożenie, podatność i konsekwencje. Jednakże, ze względu na trudność w rozróżnieniu konsekwencji FT dla poszczególnych produktów/usług, przyjmuje się, że konsekwencje FT nie będą wyliczane oddzielnie, a ich szacunek będzie taki sam, jak dla podstawowego poziomu ryzyka finansowania terroryzmu.

Ważnym aspektem metodologii jest większa waga przypisywana poziomowi prawdopodobieństwa, który jest funkcją zarówno poziomu zagrożenia, jak i podatności. Z tego powodu prawdopodobieństwo powinno silniej wpływać na określenie poziomu ryzyka podstawowego niż poziom konsekwencji.

Metodyka przewiduje również oszacowanie „ryzyka szczątkowego”, które uwzględnia ryzyko po zastosowaniu środków mitygujących.

Analiza ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu według sektorów 2023 r. przedstawia analizę ryzyka PP/FT według sektorów, gdzie dla każdego obszaru oceniana jest podatność uśredniona, zagrożenie uśrednione oraz oszacowany poziom ryzyka zarówno dla prania pieniędzy, jak i finansowania terroryzmu. Przykładem jest sektor bankowości, gdzie oceniono różne produkty finansowe pod kątem ryzyka PP/FT, takie jak rachunki bankowe, kredyty i pożyczki oraz transfery środków pieniężnych.

Poziom ryzyka dla poszczególnych sektorów jest ostatecznie określany przez kombinację zagrożenia i podatności, przy czym podatność ma większą zdolność określania poziomu ryzyka (waga 60% dla podatności i 40% dla zagrożenia). Zakłada się, że poziom podatności może zwiększyć atrakcyjność danego modus operandi dla przestępców/terrorystów, wpływając w ten sposób na poziom zagrożenia. Poziom ryzyka sektora uwzględnia również oszacowane prawdopodobieństwo i konsekwencje (współczynnik 2,5 dla PP i 1,5 dla FT), zgodnie z metodyką krajowej oceny ryzyka zawartą w aneksie nr 1.

Ostatecznie, oszacowanie ryzyka ogólnego finansowania terroryzmu polega na skorelowaniu szacunku ryzyka szczątkowego z szacunkiem ryzyka podstawowego.

Podsumowując, metodyka oceny ryzyka PP/FT jest procesem wieloetapowym, który obejmuje analizę zagrożeń i podatności na poziomie ogólnokrajowym i sektorowym, uwzględnia prawdopodobieństwo i konsekwencje, a także rozróżnia ryzyko podstawowe i szczątkowe po zastosowaniu środków mitygujących.

Poziomy zagrożenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Metodyka oceny ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu wyróżnia różne poziomy zagrożeń, które są definiowane na podstawie określonych charakterystyk.

Poziomy zagrożenia prania pieniędzy do oceny „ryzyka podstawowego” są przedstawione w tabeli nr 1 aneksu nr 1. Ocena poziomu zagrożenia PP opiera się na średniej arytmetycznej ocen poszczególnych elementów. Aby przypisać dany poziom ryzyka, warunki określone w przynajmniej 2 z 4 punktów przypisanych do tego poziomu powinny zostać spełnione. Wyróżnia się następujące poziomy zagrożenia prania pieniędzy:

• Niskie zagrożenie (1 pkt):
  • Poziom szacunków wartości majątkowych pochodzących z nielegalnej działalności jest niski (x < 0,05% PKB).
  • Ocena zagrożenia Polski przestępczością generującą zyski jest na niskim poziomie.
  • Ryzyko PP w UE jest określone na niskim poziomie.
  • Polska nie jest wskazywana w znanych ocenach ryzyka innych państw jako kraj pochodzenia lub transferu nielegalnych wartości majątkowych.
• Średnie zagrożenie (2 pkt):
  • Poziom szacunków wartości majątkowych pochodzących z nielegalnej działalności jest umiarkowany (0,05% PKB < x < 0,5% PKB).
  • Ocena zagrożenia Polski przestępczością generującą zyski jest na umiarkowanym/średnim poziomie.
  • Ryzyko PP w UE jest określone na umiarkowanym/średnim poziomie.
  • Polska jest wskazywana w znanych ocenach ryzyka innych państw jako kraj pochodzenia lub transferu nielegalnych wartości majątkowych.
• Wysokie zagrożenie (3 pkt):
  • Poziom szacunków wartości majątkowych pochodzących z nielegalnej działalności jest wysoki (0,5% PKB < x < 1% PKB).
  • Ocena zagrożenia Polski przestępczością generującą zyski jest na wysokim poziomie.
  • Ryzyko PP w UE jest określone na wysokim poziomie.
  • Polska jest wskazywana w znanych ocenach ryzyka innych państw jako jeden z głównych krajów pochodzenia lub transferu nielegalnych wartości majątkowych.
• Bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt):
  • Poziom szacunków wartości majątkowych pochodzących z nielegalnej działalności jest bardzo wysoki (x > 1% PKB).
  • Ocena zagrożenia Polski przestępczością generującą zyski jest na bardzo wysokim poziomie.
  • Ryzyko PP w UE jest określone na bardzo wysokim poziomie.
  • Polska jest wskazywana w znanych ocenach ryzyka innych państw jako główny kraj pochodzenia lub transferu nielegalnych wartości majątkowych.

Poziomy zagrożenia finansowania terroryzmu do oceny „ryzyka podstawowego” będą badane według schematu zaprezentowanego w tabeli nr 10 aneksu nr 1. Aby przypisać dany poziom ryzyka, powinny zostać spełnione warunki określone przynajmniej w 3 z punktów przypisanych do tego poziomu.

W analizie ryzyka PP/FT według sektorów, przedstawionej w aneksie nr 2, dla każdego scenariusza oceniany jest poziom zagrożenia. Przykładowo:

• Wykorzystanie rachunków bankowych do prania pieniędzy stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt).
• Wykorzystanie możliwości zawarcia umowy kredytowej bądź umowy pożyczki do prania pieniędzy stanowi wysokie zagrożenie (3 pkt).
• Wykorzystanie anonimowych kart przedpłaconych do prania pieniędzy jest na niskim poziomie zagrożenia (1 pkt).
• Zaciąganie pożyczek lub kredytów w instytucjach finansowych bez zamiaru spłaty stanowi wysokie zagrożenie (3 pkt) finansowania terroryzmu.
• Wykorzystanie dostawców usług z zakresu transferu środków pieniężnych oraz bezprzewodowych terminali POS do prania pieniędzy stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt).
• Wykorzystanie dostawców usług z zakresu transferu środków pieniężnych do finansowania terroryzmu stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt).
• Wykorzystanie możliwości oferowanych przez ubezpieczenia na życie powiązane z funduszem inwestycyjnym do prania pieniędzy stwarza średnie zagrożenie (2 pkt).
• Wykorzystanie usług maklerskich do prania pieniędzy stwarza średnie zagrożenie (2 pkt).
• Wykorzystanie leasingu do prania pieniędzy stwarza średnie zagrożenie (2 pkt).
• Wykorzystanie mechanizmu wymiany waluty w celu utrudnienia identyfikacji pieniędzy pochodzących z przestępstwa stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie mechanizmu wymiany pieniędzy o niskich nominałach na banknoty o wyższej wartości stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie kryptowalut do transferowania wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych źródeł stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie osób fizycznych do przewozu pieniędzy poprzez granice państwowe stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt) prania pieniędzy oraz bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt) finansowania terroryzmu.
• Wykorzystanie usług kurierskich i pocztowych do przekazywania pieniędzy pochodzących z nielegalnych źródeł stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie internetowych gier hazardowych do prania środków pochodzących z nielegalnych źródeł stwarza średnie zagrożenie (2 pkt).
• Wykorzystanie zakładów wzajemnych do legitymizowania środków pochodzących z nielegalnych źródeł stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie gier oferowanych w kasynie do zaciemnienia pochodzenia posiadanych pieniędzy stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt) prania pieniędzy.
• Kupowanie zwycięskich kuponów za środki pochodzące z nielegalnych źródeł stwarza średnie zagrożenie (2 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie mechanizmu inwestowania środków pochodzących z nielegalnych źródeł w zakup metali i kamieni szlachetnych stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie funkcjonujących podmiotów gospodarczych do prania pieniędzy stwarza bardzo wysokie zagrożenie (4 pkt).
• Korzystanie z pośrednictwa innych podmiotów (zwłaszcza adwokatów, doradców podatkowych, notariuszy) w celu transferowania i legitymizowania środków pochodzących z nielegalnych źródeł stwarza wysokie zagrożenie (4 pkt) prania pieniędzy.
• Przekupstwo zagranicznego funkcjonariusza publicznego stwarza wysokie zagrożenie (4 pkt) prania pieniędzy.
• Wykorzystanie różnych form przeniesienia własności nieruchomości do prania pieniędzy stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt).
• Wykorzystanie form zabezpieczeń majątkowych na nieruchomości oraz wnoszenia wkładów niepieniężnych do spółek w celu prania pieniędzy stwarza wysokie zagrożenie (3 pkt).

Na podstawie dostępnych informacji, można określić poziom zagrożenia praniem pieniędzy w Polsce, w odniesieniu do zagrożenia przestępstwami bazowymi dla prania pieniędzy, co najmniej na poziomie wysokim (czyli na poziomie 3 w skali czterostopniowej).

Ocena podatności w kontekście ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu

Ocena podatności w kontekście ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu jest kluczowym elementem metodologii oceny ryzyka. Podatność, obok zagrożenia i konsekwencji, stanowi jeden z głównych komponentów branych pod uwagę przy szacowaniu ryzyka, przy czym w metodyce krajowej oceny ryzyka przyjęto większą wagę dla poziomu podatności (60%) niż dla poziomu zagrożenia (40%). Uzasadnieniem dla takiego podejścia jest założenie, że nawet przy wysokim poziomie zagrożenia, prawdopodobieństwo jego realizacji jest silniej determinowane przez podatność systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (PPP/PFT). Ekspercka wiedza sugeruje, że wysoki poziom podatności zwiększa atrakcyjność danego obszaru, produktu lub usługi dla przestępców i terrorystów, wpływając tym samym na poziom zagrożenia i ostatecznie na poziom ryzyka.

Charakterystyka poziomu podatności

Poziom podatności jest oceniany na podstawie spełnienia określonych warunków. Dla przypisania danego poziomu ryzyka, warunki określone w co najmniej 4 z 6 punktów przypisanych do tego poziomu powinny zostać spełnione. W przypadku wystąpienia warunków z różnych poziomów, możliwe jest ich uśrednienie.

Przykładowo, niska podatność (1 pkt) charakteryzuje się między innymi:

• Niskim poziomem podatności gospodarki w odniesieniu do produktów i usług, w tym brakiem lub stosunkowo niewielką ilością produktów i usług ułatwiających dokonywanie szybkich i anonimowych transakcji.
• Dobrą krajową współpracą pomiędzy organami ścigania, gdzie odpowiedzi udzielane przez te organy nie są ograniczone, a organy posiadają i wykorzystują elektroniczne kanały łączności do szybkiej i bezpiecznej wymiany informacji.
• Dobrą międzynarodową współpracą organów ścigania z ich zagranicznymi odpowiednikami, gdzie odpowiedzi udzielane nie są ograniczone.

Z kolei, niski poziom krajowej współpracy organów ścigania (znaczne ograniczenia w zakresie i rodzaju danych, brak lub niewykorzystywanie elektronicznych kanałów łączności) wskazuje na wyższy poziom podatności. Podobnie, niski poziom międzynarodowej współpracy organów ścigania (znaczne ograniczenia w zakresie danych, brak lub niewykorzystywanie elektronicznych kanałów łączności) również podnosi poziom podatności.

Podatność w poszczególnych sektorach

Analiza ryzyka prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu według sektorów 2023 r. zawiera szczegółowe oceny poziomu podatności dla różnych sektorów i scenariuszy. Przykładowo:

• Usługi faktoringu: Ocena podatności na poziomie 2 uzasadniana jest trudnością w ukryciu danych identyfikacyjnych, choć mogą występować transakcje międzynarodowe. Podmioty oferujące te usługi są instytucjami obowiązanymi (IO), posiadają pewną świadomość obowiązków PPP/PFT, a współpraca organów administracji publicznej jest relatywnie dobra.
• Rachunki płatnicze: Podatność oceniona na 2 ze względu na stosunkowo łatwe otwieranie rachunków, choć trudno ukryć dane klientów. Wszystkie oferujące podmioty są IO i mają pewną świadomość obowiązków, ale wciąż ujawniane są braki w ich wypełnianiu.
• Gotówkowa wymiana walut: Podatność na poziomie 2 (dla scenariusza prania pieniędzy) wynika z relatywnie łatwego dostępu i możliwości ukrycia danych klientów (transakcje na okaziciela poniżej progu identyfikacji). Współpraca organów jest relatywnie dobra, ale przepisy prawne odpowiadają jedynie częściowo zakresowi ryzyka. Dla finansowania terroryzmu, podatność również oceniono na 2, z podobnymi uzasadnieniami, w tym łatwością ukrycia danych przy transakcjach na niewielkie kwoty oraz potencjalnymi trudnościami w identyfikacji uchodźców.
• Wymiana walut wirtualnych: Podatność oceniona na 3 ze względu na relatywnie łatwy dostęp, możliwość zdalnej identyfikacji klientów i transakcje międzynarodowe. Nie wszystkie oferujące podmioty (zwłaszcza zarejestrowane poza UE) podlegają obowiązkom PPP/PFT, a GIIF ma ograniczone możliwości gromadzenia informacji.
• Platformy pożyczek peer-to-peer: Wysoka podatność na poziomie 4 ze względu na łatwość świadczenia i dostępu do usług, możliwość ukrycia danych klientów oraz fakt, że oferujące podmioty nie są IO, a GIIF nie ma możliwości gromadzenia informacji.
• Usługi kurierskie i pocztowe oraz przewozy cargo: Podatność na poziomie 3 ze względu na łatwość dostępu, możliwości ukrycia danych, transakcje międzynarodowe oraz fakt, że tylko część podmiotów jest IO.
• Gry losowe: Podatność na poziomie 2, mimo łatwego dostępu i możliwości ukrycia danych przy płatnościach gotówkowych, ponieważ wszystkie legalnie działające podmioty są IO i posiadają pewną świadomość obowiązków. Należy jednak uwzględnić ryzyko infiltracji operatorów przez zorganizowane grupy przestępcze.
• Fundacje i stowarzyszenia: Podatność oceniona na 2 w kontekście FT, mimo że są IO tylko przy płatnościach gotówkowych powyżej 10 000 EUR, ponieważ posiadają pewną świadomość obowiązków, a współpraca organów jest dobra.
• Usługi prawnicze i doradztwo podatkowe: Podatność na poziomie 3 ze względu na łatwość dostępu, wspomaganie ukrywania danych i transakcji międzynarodowych. Podmioty są IO, ale GIIF ma ograniczone możliwości analizy informacji.
• Zakładanie spółek: Podatność na poziomie 2 zarówno dla PP jak i FT, ponieważ przepisy prawa ograniczają nieco proces zakładania, ale istnieją możliwości ukrycia beneficjenta rzeczywistego i przeprowadzania transakcji międzynarodowych. Tylko część podmiotów gospodarczych jest IO. Zasada wolności działalności gospodarczej ułatwia podejmowanie działalności, z pewnymi wyjątkami wymagającymi koncesji lub wpisu do rejestru. Działa wiele spółek z kapitałem zagranicznym.
• Przeniesienie własności nieruchomości: Podatność na poziomie 2 ze względu na różne formy przeniesienia, konieczność aktu notarialnego oraz system wyceny nieruchomości. Notariusze są IO w zakresie określonych czynności.

Ogólna ocena podatności Polski

W Krajowej Ocenie Ryzyka z 2019 r. stwierdzono, że w Polsce istniało niewiele produktów i usług ułatwiających szybkie i anonimowe transakcje, a sytuacja pod tym względem pozostaje podobna, choć dynamicznie rozwija się rynek aktywów wirtualnych, gdzie niektóre oferują cechy sprzyjające ukrywaniu danych. Współpraca z GIIF jest oceniana pozytywnie, podobnie jak międzynarodowa współpraca organów ścigania.

Ocena podatności jest zatem złożonym procesem, uwzględniającym wiele czynników specyficznych dla danego sektora, produktu lub usługi, a także ogólne funkcjonowanie krajowego systemu PPP/PFT.

Analiza ryzyka

Analiza ryzyka prania pieniędzy (PP) oraz finansowania terroryzmu (FT) jest kluczowym elementem przeciwdziałania tym przestępstwom, zgodnie z rekomendacjami Financial Action Task Force (FATF) oraz polskim prawem. Kraje powinny identyfikować, oceniać i rozumieć ryzyka PP/FT występujące na ich terytorium oraz podejmować działania mające na celu ich ograniczenie, stosując podejście oparte na analizie ryzyka (Risk-Based Approach – RBA), aby zapewnić, że podjęte środki są adekwatne do rozpoznanych ryzyk.

W kontekście krajowej oceny ryzyka wyróżnia się ocenę ryzyka podstawowego i ryzyka szczątkowego, odrębnie dla PP i FT. Następnie, dokonuje się korelacji tych dwóch ocen, aby oszacować ryzyko ogólne.

Ryzyko podstawowe:

• Oceniane jest oddzielnie dla PP i FT.
• Bazuje na ocenie zagrożeń związanych z przestępstwami bazowymi, kierunkami przepływów finansowych, szacunkami wartości majątkowych, podatnościami związanymi z produktami i usługami, funkcjonowaniem organów krajowego systemu PPP/PFT oraz przepisami prawnymi.
• Poziom ryzyka podstawowego PP (Rrp) jest wyliczany według wzoru: Rrp = 60% * Pprp + 40% * Krp, gdzie Pprp oznacza poziom prawdopodobieństwa PP, a Krp poziom konsekwencji PP. Poziom prawdopodobieństwa PP (Pprp) obliczany jest jako: Pprp = 40% * Zrp + 60% * Prp, gdzie Zrp to poziom zagrożenia PP, a Prp to poziom podatności na PP. Poziom zagrożenia PP oceniany jest na podstawie średniej arytmetycznej ocen poszczególnych elementów przedstawionych w Tabeli nr 1.
• Poziomy konsekwencji PP do oceny „ryzyka podstawowego” są zdefiniowane w Tabeli nr 4, wyróżniając słabe, umiarkowane i mocne konsekwencje społeczno-gospodarcze i polityczne.
• W Krajowej Ocenie Ryzyka z 2023 roku, ryzyko podstawowe prania pieniędzy oszacowano na poziomie średnim (2,44).
• Ryzyko podstawowe FT jest badane według schematu z Tabeli nr 10, a poziom zagrożenia FT jest szacowany jako średnia arytmetyczna ocen poszczególnych elementów. Poziom ryzyka podstawowego FT (Rrp_ft) wyliczany jest według wzoru: Rrp_ft = 60% * Pprp_ft + 40% * Krp_ft.
• W Krajowej Ocenie Ryzyka z 2023 roku, ryzyko podstawowe finansowania terroryzmu oszacowano na poziomie pomiędzy niskim a średnim (współczynnik 1,5).

Ryzyko szczątkowe:

• Opiera się na oszacowaniu poziomu zagrożenia i podatności dla każdego produktu i usługi w ramach danego obszaru (sektora). Na ich podstawie wyliczany jest uśredniony poziom zagrożenia i podatności dla danego obszaru.
• Poziom zagrożenia dla każdego produktu/usługi szacowany jest w skali od 1 do 4 punktów, uwzględniając intencje sprawców oraz ich możliwości i zdolności do transferowania funduszy. Poziomy zagrożenia przedstawia Tabela nr 6. Średnie zagrożenie (2 pkt) charakteryzuje się pewnymi, nielicznymi informacjami o możliwości wykorzystania produktu/usługi przez sprawców, którzy mają do tego odpowiednie zasoby, ale produkt/usługa jest postrzegany jako nieatrakcyjny i trudny w zastosowaniu. Wysokie zagrożenie (3 pkt) oznacza, że są informacje o wykorzystywaniu produktu/usługi przez sprawców, którzy mają odpowiednie zasoby, a produkt/usługa jest postrzegany jako atrakcyjny i całkiem bezpieczny.
• Poziom podatności systemu dla każdego produktu/usługi również szacowany jest w skali od 1 do 4 punktów, na podstawie analizy występowania oraz efektywności istniejących zabezpieczeń, uwzględniając stan prawny, funkcjonowanie rynku finansowego i krajowego systemu PPP/PFT. Tabela nr 7 przedstawia poziomy podatności. Wysoka podatność (3 pkt) charakteryzuje się m.in. łatwym dostępem do produktów i usług, możliwością ukrycia danych podmiotów korzystających z nich oraz umożliwianiem transakcji o międzynarodowym charakterze.
• Poziom prawdopodobieństwa („ryzyka szczątkowego” PP – Pprs) szacowany jest na podstawie uśrednionych poziomów zagrożenia i podatności przyporządkowanych do obszarów. Ryzyko szczątkowe PP (Rps) jest wyliczane według wzoru: Rps = 60% * Pprs + 40% * Krp, przy czym większą wagę (60%) przypisuje się poziomowi prawdopodobieństwa (Pprs), który uwzględnia podatność systemu PPP/PFT.
• Ryzyko szczątkowe FT (Rs_ft) jest wyliczane według wzoru: Rs_ft = 60% * Pp_ft + 40% * Krp_ft, gdzie Pp_ft to poziom prawdopodobieństwa FT, a Krp_ft to poziom konsekwencji ryzyka podstawowego FT.
• W Krajowej Ocenie Ryzyka z 2023 roku, ryzyko szczątkowe prania pieniędzy również oszacowano na poziomie średnim. Do wysokiego ryzyka PP zaliczono m.in. bankowość, usługi płatnicze (inne niż banki), wymianę walut, waluty wirtualne, fizyczny przewóz wartości majątkowych przez granicę, działalność gospodarczą (ogólnie) oraz handel dobrami o wysokiej wartości.
• Ryzyko szczątkowe finansowania terroryzmu oszacowano na poziomie średnim (ok. 2,14). Do wysokiego ryzyka FT zaliczono fizyczny przewóz wartości majątkowych przez granicę.
• Poziomy ryzyka szczątkowego w wybranych sektorach w 2023 roku przedstawiają się następująco:
  • Sektor bankowy: Średni poziom ryzyka PP (2,75), wysoki poziom ryzyka FT (3,0).
  • Sektor usług płatniczych: Wysoki poziom ryzyka PP (2,64), wysoki poziom ryzyka FT (2,68).
  • Sektor ubezpieczeniowy: Średni poziom ryzyka PP (2,20), średni poziom ryzyka FT (1,92).
  • Sektor wymiany walut: Wysoki poziom ryzyka PP (2,64), średni poziom ryzyka FT (1,80).
  • Sektor fizycznego przewozu wartości majątkowych przez granicę: Wysoki poziom ryzyka PP (3,50), wysoki poziom ryzyka FT (3,80).
  • Sektor gier hazardowych: Średni poziom ryzyka PP (2,30), niski poziom ryzyka FT (1,60).
  • Sektor handlu dobrami wysokiej wartości: Wysoki poziom ryzyka PP (2,68), średni poziom ryzyka FT (2,04).
  • Sektor nieruchomości: Średni poziom ryzyka PP (2,44), średni poziom ryzyka FT (2,04).

Ryzyko ogólne:

• Ryzyko ogólne PP (RO) jest korelacją ryzyka szczątkowego (RS) z ryzykiem podstawowego (RP), wyliczaną według wzoru: RO = 33,3% * RP + 66,7% * RS. Waga ryzyka szczątkowego jest dwukrotnie wyższa, ponieważ bazuje ono na bardziej konkretnych informacjach.
• Analogicznie, ryzyko ogólne FT (RO_ft) wyliczane jest jako: RO_ft = 33,3% * RP_ft + 66,7% * RS_ft.
• Otrzymana wartość ryzyka ogólnego jest przyporządkowywana do określonego poziomu ryzyka: bardzo wysokie (<3,6;4,0>), wysokie (<2,6;3,5>), średnie (<1,6;2,5>), niskie (<1,0;1,5>).
• W Krajowej Ocenie Ryzyka z 2023 r., ryzyko ogólne finansowania terroryzmu oszacowano na poziomie średnim (ok. 2,11).

Obowiązki instytucji obowiązanych w zakresie Krajowej Oceny Ryzyka

Instytucje obowiązane mają obowiązek identyfikowania, oszacowania i zrozumienia ryzyka PP/FT, na które są narażone, co powinno uwzględniać krajową ocenę ryzyka. Na podstawie własnej oceny ryzyka, instytucje te mogą stosować uproszczone lub wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego. Instytucje obowiązane sporządzają ocenę ryzyka nie rzadziej niż co 2 lata i aktualizują ją w związku ze zmianami czynników ryzyka. Mają również obowiązek przekazywania na żądanie GIIF oceny ryzyka oraz innych informacji mogących mieć wpływ na krajową ocenę ryzyka.

Kluczowe zagrożenia prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Kluczowe zagrożenia prania pieniędzy (PP) i finansowania terroryzmu (FT) obejmują wykorzystanie różnych sektorów i metod, z których wiele zostało ocenionych pod kątem poziomu zagrożenia i podatności w Krajowej Ocenie Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu 2023 r..

Sektor bankowy:

• Zagrożenie PP: Sektor bankowy jest często wykorzystywany do PP z uwagi na dobrze rozwinięty system, łatwy dostęp i możliwość szybkiego przekazywania środków. Metody obejmują gromadzenie i transferowanie nielegalnych środków poprzez rachunki bankowe oraz transferowanie aktywów przez łańcuchy powiązanych rachunków. Ryzyko wykorzystania sektora bankowego do PP oceniono na wysokie.
• Zagrożenie FT: Wykorzystanie rachunków bankowych (firmowych i osobistych) do gromadzenia i transferowania pieniędzy na rzecz terrorystów stwarza bardzo wysokie zagrożenie FT. System bankowy jest szeroko dostępny, a dokonywanie transakcji nie wymaga specjalistycznej wiedzy. W dużej liczbie legalnych transakcji łatwo ukryć prawdziwe przeznaczenie środków. Ryzyko wykorzystania sektora bankowego do FT oceniono na średnie (pomiędzy niskim a średnim w ryzyku podstawowym, a średnie w ryzyku szczątkowym, z ryzykiem ogólnym FT dla sektora bankowego ocenionym na wysokim poziomie 3.0).

Sektor usług płatniczych (inne niż banki):

• Zagrożenie PP: Sektor ten jest często wykorzystywany do PP ze względu na możliwość stosowania uproszczonych środków bezpieczeństwa finansowego przy niskich kwotach transakcji, co utrudnia identyfikację zleceniodawcy i beneficjenta. Szczególnie wysokie ryzyko stwarzają konstrukcje kaskadowe, gdzie instytucje płatnicze obsługują inne instytucje płatnicze. Ryzyko wykorzystania sektora usług płatniczych do PP oceniono na wysokie.
• Zagrożenie FT: Podobnie jak w przypadku PP, możliwość stosowania uproszczonych środków bezpieczeństwa finansowego przy niskich kwotach transakcji sprawia, że sektor ten jest podatny na FT. Ryzyko wykorzystania sektora usług płatniczych do FT oceniono na wysokie (ok. 2,68).

Waluty wirtualne:

• Zagrożenie PP/FT: Brak wystarczającej transparentności transakcji oraz trudności w ustaleniu tożsamości klientów końcowych stanowią istotne zagrożenie zarówno dla PP, jak i FT. Wolumen obrotów na rynku kryptowalut stale wzrasta. Uśredniony poziom zagrożenia dla sektora walut wirtualnych oceniono na wysoki (ML – 3,0 i FT – 3,0). Łatwość dostępu do portali oferujących zakup i wymianę kryptowalut zarejestrowanych poza UE zwiększa to ryzyko.

Fizyczny przewóz wartości majątkowych przez granicę:

• Zagrożenie PP: Metoda ta stwarza wysokie ryzyko PP.
• Zagrożenie FT: Wykorzystanie osób fizycznych do przewozu pieniędzy przez granice państwowe jest jedną z najczęściej spotykanych metod FT, ze względu na szeroką dostępność, niski koszt i postrzeganą przez sprawców atrakcyjność i bezpieczeństwo, zwłaszcza gdy przewożone kwoty są poniżej progu obowiązkowej deklaracji. Metoda ta stwarza bardzo wysokie zagrożenie FT.

Handel dobrami wysokiej wartości:

• Zagrożenie PP: Sektor ten jest narażony na wysokie ryzyko PP.
• Zagrożenie FT: Ryzyko wykorzystania tego sektora do FT oceniono na średnie.

Działalność gospodarcza (ogólnie):

• Zagrożenie PP/FT: Działalność gospodarcza może być wykorzystywana na wiele sposobów do PP i FT, w tym poprzez transfery środków z wykorzystaniem rachunków bankowych, structuring, smurfing, blending oraz wykorzystanie podmiotów symulujących. Firmy mogą być wykorzystywane do bezpośredniego pozyskiwania funduszy na FT lub jako kanały do przekazywania środków. Uśredniony poziom zagrożenia dla sektora działalności gospodarczej oceniono na bardzo wysoki dla PP (4,0) i średni dla FT (2,0).

Nieruchomości:

• Zagrożenie PP/FT: Sprzedaż i wynajem nieruchomości mogą być wykorzystywane do FT. Możliwość płatności gotówką w transakcjach na rynku nieruchomości zwiększa podatność na PP. Ryzyko PP w sektorze nieruchomości oceniono na średnie (2,44), a ryzyko FT również na średnie (2,04).

Inne metody i sektory:

• Przekazy pieniężne: Wykorzystywane do FT poprzez dostawców usług transferu środków, szczególnie z wykorzystaniem uproszczonych środków bezpieczeństwa finansowego przy niskich kwotach transakcji.
• Systemy transferów typu Hawala: Wykorzystywane do FT w celu uniemożliwienia wykrycia przepływu środków.
• Pożyczki i kredyty: Zaciągane bez zamiaru spłaty w celu finansowania terrorystów, zwłaszcza kredyty konsumpcyjne. Stwarza to wysokie zagrożenie FT.
• Ubezpieczenia: Polisy na życie i komunikacyjne mogą być wykorzystywane zarówno do PP, jak i FT. Ryzyko PP i FT w sektorze ubezpieczeń oceniono na średnie (odpowiednio 2,20 i 1,92).
• Działalność charytatywna: Organizacje kontrolowane przez terrorystów mogą być wykorzystywane do gromadzenia i przekazywania pieniędzy na cele terrorystyczne.
• Handel antykami i dziełami sztuki: Zakup skradzionych przedmiotów od osób powiązanych z terroryzmem stwarza średnie zagrożenie FT.
• Usługi telekomunikacyjne (numery o podwyższonej płatności): Mogą być wykorzystywane do gromadzenia środków na FT, stwarzając średnie zagrożenie.
• Fundusze inwestycyjne i rachunki papierów wartościowych: Stwarzają niskie zagrożenie FT ze względu na stopień skomplikowania rynku.
• Wymiana walut: Stwarza wysokie ryzyko PP (2,64) i średnie ryzyko FT (1,80).
• Gry hazardowe: Stwarzają średnie ryzyko PP (2,30) i niskie ryzyko FT (1,60).

Instytucje obowiązane powinny identyfikować, oceniać i rozumieć ryzyko PP/FT, na które są narażone, uwzględniając krajową ocenę ryzyka. Powinny również zwracać szczególną uwagę na czynniki geograficzne, niestabilną sytuację polityczną i konflikty zbrojne.

Podatność systemu przeciwdziałania prania pieniędzy i finansowania terroryzmu

Ogólna świadomość obowiązków wśród instytucji obowiązanych jest obecna, choć różni się w zależności od sektora. Konflikt na Ukrainie wpłynął na zasoby ludzkie w instytucjach obowiązanych, które zostały obarczone dodatkowymi zadaniami związanymi z sankcjami. Występują trudności z weryfikacją zagranicznych klientów w centralnych rejestrach beneficjentów rzeczywistych państw UE.

Współpraca krajowa i międzynarodowa organów administracji publicznej jest na relatywnie dobrym poziomie. W 2021 r. wzrosła liczba zawiadomień o podejrzanych transakcjach (SAR) przekazywanych do GIIF przez jednostki współpracujące i instytucje obowiązane. GIIF ma możliwość gromadzenia i analizowania informacji. Istniejące przepisy prawne w dużej mierze odpowiadają zakresowi analizowanego ryzyka.

Podatność rynku dzieli się na finansowy i niefinansowy. Wspólnym ryzykiem jest możliwość wykorzystania pracowników podmiotów działających na obu rynkach do pomocy w PP/FT. Ankiety GIIF z 2021 r. wykazały różnice w poziomie świadomości i stosowania środków bezpieczeństwa finansowego w różnych sektorach.

Działania mitygujące

Instytucje obowiązane stosują środki bezpieczeństwa finansowego, takie jak identyfikacja i weryfikacja klienta, identyfikacja beneficjenta rzeczywistego, ocena stosunków gospodarczych i ich monitorowanie oraz obowiązek raportowania o podejrzanych transakcjach (SAR).

Prowadzone są szkolenia i działania podnoszące świadomość w zakresie AML/CTF zarówno przez GIIF, jak i inne instytucje.

Wdrożono działania legislacyjne, w tym Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych, wykaz eksponowanych stanowisk politycznych oraz wyznaczono organy KAS właściwe w zakresie walut wirtualnych i rejestru działalności na rzecz spółek/trustów. Zaimplementowano także rozporządzenie UE w sprawie kontroli środków pieniężnych wwożonych/wywożonych z UE.

Istnieje intensywna wymiana informacji i współpraca z zagranicznymi JAF na podstawie obowiązujących przepisów i konwencji.

Instytucje obowiązane powinny na bieżąco przeprowadzać analizę ryzyka, uwzględniając specyfikę swojej działalności, zmieniające się przepisy i technologie oraz ustawę o fundacji rodzinnej.

Podsumowanie i wnioski

Ogólna ocena ryzyka PP/FT w Polsce wskazuje na zróżnicowany poziom zagrożeń i podatności w poszczególnych sektorach. Obszarami o relatywnie wyższym ryzyku wydają się być m.in. fizyczny przewóz wartości majątkowych przez granicę oraz internetowe usługi płatnicze.

Kluczowym wyzwaniem pozostaje ciągłe dostosowywanie środków mitygujących do ewoluujących metod przestępczych oraz wzmacnianie świadomości i stosowania środków bezpieczeństwa finansowego, zwłaszcza w obszarach wysokiego ryzyka.

Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu stanowi fundament skutecznego systemu przeciwdziałania przestępczości finansowej w Polsce. Dostarcza ona niezbędnej wiedzy i analiz, które powinny być aktywnie wykorzystywane przez instytucje obowiązane w ich codziennej działalności, przyczyniając się do zwiększenia odporności polskiego systemu finansowego na zagrożenia związane z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu.

Glosariusz kluczowych terminów

• FATF (Financial Action Task Force): Międzynarodowa organizacja międzyrządowa zajmująca się opracowywaniem i promowaniem polityk mających na celu zwalczanie prania pieniędzy, finansowania terroryzmu i proliferacji broni masowego rażenia.
• Money Laundering (Pranie Pieniędzy – PP): Proces, w którym dochody pochodzące z działalności przestępczej są maskowane, aby wyglądały na pochodzące z legalnych źródeł.
• Terrorist Financing (Finansowanie Terroryzmu – FT): Zapewnianie lub gromadzenie środków finansowych lub innych aktywów, które mają być wykorzystane do popełnienia aktów terrorystycznych lub na wspieranie organizacji terrorystycznych.
• Przestępstwo bazowe (Predicate Offence): Działalność przestępcza, która generuje środki finansowe, które następnie są prane.
• Modus Operandi: Sposób działania, charakterystyczny wzorzec zachowań sprawców przestępstw.
• Podatność (Vulnerability): Słabości systemu lub sektora, które mogą zostać wykorzystane do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
• Zagrożenie (Threat): Intencje i możliwości przestępców do wykorzystania systemów lub sektorów w celu prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu.
• Instytucja Obowiązana (IO): Podmiot prawny lub finansowy, na który przepisy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu nakładają określone obowiązki (np. banki, biura maklerskie, kantory).
• Beneficjent Rzeczywisty (Beneficial Owner): Osoba fizyczna lub osoby fizyczne sprawujące bezpośrednią lub pośrednią kontrolę nad klientem lub w imieniu której przeprowadzana jest transakcja lub czynność.
• PEP (Politically Exposed Person – Osoba Zajmująca Eksponowane Stanowisko Polityczne): Osoba, która zajmuje lub zajmowała ważne stanowisko publiczne, oraz członkowie jej najbliższej rodziny i bliscy współpracownicy.
• GIIF (Generalny Inspektor Informacji Finansowej): Polska jednostka analityki finansowej odpowiedzialna za przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.
• KNF (Komisja Nadzoru Finansowego): Polski organ nadzoru nad rynkiem finansowym.
• Hawala: Nieformalny system transferu pieniędzy oparty na zaufaniu między pośrednikami.
• Rozporządzenie 2015/847: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie informacji towarzyszących transferom środków pieniężnych.
• MiCA (Markets in Crypto Assets): Rozporządzenie UE w sprawie rynków kryptoaktywów.
• NFT (Non-Fungible Token – Niewymienialny Token): Unikalny cyfrowy certyfikat oparty na technologii blockchain, reprezentujący prawa do aktywów.
• Blending: Metoda prania pieniędzy polegająca na mieszaniu środków pochodzących z przestępstw z legalnymi dochodami.
• Risk-Based Approach: Podejście oparte na ocenie ryzyka, polegające na dostosowaniu środków przeciwdziałania PP/FT do zidentyfikowanego poziomu ryzyka.

Najczęściej zadawane pytania – Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu