Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów – Nowe regulacje

W ostatnich latach polski rynek finansowy doświadczył dynamicznego wzrostu sektora obsługi wierzytelności, a w szczególności nieobsługiwanych umów kredytowych.

W odpowiedzi na te zmiany, 20 grudnia 2024 r. została uchwalona nowa ustawa regulująca działalność podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów, mająca na celu uporządkowanie tego obszaru oraz zapewnienie ochrony interesów wszystkich uczestników rynku. 8 stycznia 2025 r.

Senat przyjął ustawę bez poprawek i obecnie oczekuje na podpis Prezydenta. Niniejszy artykuł ma na celu przybliżenie kluczowych aspektów tej ustawy, jej wpływu na rynek oraz praktycznych implikacji dla poszczególnych grup odbiorców.

Geneza i cele ustawy o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów

Głównym impulsem do stworzenia ustawy o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów była potrzeba uporządkowania dynamicznie rozwijającego się sektora obsługi wierzytelności, a w szczególności nieobsługiwanych umów kredytowych. Do tej pory rynek ten charakteryzował się brakiem spójnych regulacji, co utrudniało rozwój wtórnego rynku wierzytelności i stwarzało ryzyko nieuczciwych praktyk. Wraz ze wzrostem liczby nieobsługiwanych kredytów potrzeba wprowadzenia kompleksowych przepisów stała się paląca.

Głównymi celami ustawy o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów są:

• Ujednolicenie regulacji w zakresie działalności podmiotów obsługujących kredyty, w tym nabywców kredytów i dostawców usług obsługi kredytów.
• Stworzenie przejrzystych i konkurencyjnych zasad sprzedaży zagrożonych kredytów na rynkach wtórnych. Stworzenie ram prawnych sprzyjających rozwojowi wtórnego rynku wierzytelności, co może prowadzić do obniżenia cen kredytów i zwiększenia dostępności finansowania dla przedsiębiorstw.
• Umożliwienie instytucjom kredytowym stosowania kompleksowej strategii w celu wyegzekwowania należności z tytułu nieobsługiwanych kredytów.
• Ułatwienie podmiotom obsługującym kredyty prowadzenia działalności transgranicznej.
• Wprowadzenie nadzoru nad podmiotami obsługującymi kredyty. Wprowadzenie jednolitego systemu licencjonowania i nadzoru nad podmiotami działającymi w tym sektorze.
• Wzmocnienie ochrony kredytobiorców, szczególnie konsumentów, mikro-, małych i średnich przedsiębiorców, przed nieprawidłowościami ze strony podmiotów obsługujących kredyty i dostawców usług obsługi kredytów. Zapewnienie odpowiednich mechanizmów ochrony przed nieuczciwymi praktykami, jasnej komunikacji i przestrzegania zasad ochrony danych osobowych.
• Zapewnienie stabilności rynku kredytowego oraz ochrona interesów ekonomicznych kredytobiorców i kredytodawców.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów ma zastosowanie do szerokiego spektrum podmiotów, w tym:

• Podmiotów obsługujących kredyty;
• Nabywców kredytów;
• Dostawców usług obsługi kredytów;
• Przedstawicieli nabywców kredytów, którzy nie posiadają siedziby w UE.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów dąży do harmonizacji polskich przepisów z rozwiązaniami stosowanymi w innych krajach Unii Europejskiej. Ma to na celu stworzenie jednolitego rynku obsługi kredytów, zwiększenie jego przejrzystości i bezpieczeństwa.

W skrócie, ustawa ma na celu zmodernizowanie polskiego rynku finansowego poprzez wprowadzenie przejrzystego, bezpiecznego i konkurencyjnego systemu obsługi kredytów, który chroniłby interesy zarówno kredytodawców, jak i kredytobiorców.

Wdrożenie Dyrektywy NPL 2021/2167

Projekt ustawy ma na celu wdrożenie Dyrektywy NPL 2021/2167 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 2 grudnia 2021 r. w sprawie podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów oraz w sprawie zmiany dyrektyw 2008/48/WE i 2014/17/UE. Projekt ustawy reguluje zasady podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie obsługi kredytów.

Główne cele Dyrektywy 2021/2167 to:

• Ujednolicenie wymogów w zakresie udzielania zezwoleń dla podmiotów obsługujących kredyty.
• Ustanowienie ogólno-unijnych ram zarówno dla nabywców nieobsługiwanych kredytów, jak i dla podmiotów obsługujących nieobsługiwane umowy o kredyt sporządzone przez instytucje kredytowe.
• Rozwój rynków wtórnych nieobsługiwanych kredytów poprzez usunięcie potencjalnych przeszkód dla przenoszenia nieobsługiwanych umów o kredyt na nabywcę kredytu.
• Zachowanie wysokiego poziomu ochrony praw kredytobiorców.

Projekt ustawy wdraża te postanowienia, przewidując m.in.:

• Kompetencje Komisji Nadzoru Finansowego: Komisja Nadzoru Finansowego będzie odpowiedzialna za udzielanie zezwoleń podmiotom obsługującym kredyty. prowadzenie nadzoru nad ich działalnością oraz nakładanie kar w przypadku naruszeń.
• Rejestr podmiotów obsługujących kredyty: Komisja będzie prowadziła rejestr podmiotów obsługujących kredyty, w którym będą gromadzone informacje o podmiotach działających na rynku polskim.
• Szczegółowe regulacje dotyczące:
  • Prowadzenia działalności w formie oddziału lub transgranicznie;
  • Zawierania umów o obsługę kredytów;
  • Powierzania wykonywania czynności w zakresie obsługi kredytów dostawcom usług;
  • Wyznaczania przedstawiciela przez nabywcę kredytu;
  • Obowiązków informacyjnych wobec kredytobiorców;
  • Sporządzania sprawozdań z działalności;
  • Prowadzenia kontroli przez Komisję;
  • Wpłat i opłat na pokrycie kosztów nadzoru;
  • Tajemnicy zawodowej.

Więcej na temat Dyrektywy NPL w artykule: Dyrektywa NPL: Zmiany dla podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów – nowe zasady windykacji wierzytelności.

Nowe regulacje dotyczące podmiotów obsługujących kredyty

Ustawa z 20 grudnia 2024 r. wprowadza szereg nowych regulacji dotyczących podmiotów obsługujących kredyty. Celem tych regulacji jest zapewnienie przejrzystości, bezpieczeństwa i profesjonalizacji tego sektora rynku finansowego.

Działalnością w zakresie obsługi kredytów jest świadczenie co najmniej jednej z następujących czynności: odzyskiwanie należności od kredytobiorcy, renegocjowanie postanowień umowy kredytowej, przyjmowanie i rozpatrywanie reklamacji, informowanie kredytobiorcy o zmianach w spłacie kredytu.

Aby legalnie prowadzić działalność w zakresie obsługi kredytów, podmioty muszą uzyskać zezwolenie od Komisji Nadzoru Finansowego. W tym celu należy złożyć wniosek zawierający m.in. statut, dokumenty potwierdzające spełnienie warunków, opis procedur wewnętrznych i sprawozdania finansowe.

KNF prowadzi rejestr podmiotów obsługujących kredyty, który zawiera informacje o firmie, adresie, numerze zezwolenia, rodzaju świadczonych usług itp.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów nakłada na podmioty obsługujące kredyty szereg obowiązków, m.in.:

• Posiadanie siedziby w Polsce.
• Prowadzenie działalności w formie spółki akcyjnej, prostej spółki akcyjnej lub z ograniczoną odpowiedzialnością.
• Zarządzanie i nadzorowanie przez osoby dające rękojmię należytego wykonywania obowiązków.
• Posiadanie odpowiedniej wiedzy i doświadczenia.
• Wdrożenie wewnętrznych procedur i polityk dotyczących m.in. przeciwdziałania praniu pieniędzy, identyfikacji i oceny ryzyka, zarządzania ryzykiem operacyjnym, ochrony danych osobowych, zapewnienia ciągłości działania oraz kontroli wewnętrznej.
• Przechowywanie dokumentacji przez co najmniej 7 lat.
• Przestrzeganie zasad outsourcingu przy powierzaniu czynności dostawcom usług obsługi kredytów.
• Gwarantowanie transparentnej i rzetelnej komunikacji z kredytobiorcami, przekazywanie jasnych, zrozumiałych i zgodnych z prawdą informacji, unikanie agresywnych praktyk windykacyjnych.
• Terminowe raportowanie do KNF: Składać sprawozdania z działalności, informacje o przeniesionych wierzytelnościach, a także informować o zmianach danych wpisanych do rejestru.

Nowe regulacje dotyczące nabywców kredytów

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów wprowadza również szereg nowych regulacji dotyczących nabywców kredytów, w szczególności w odniesieniu do nieobsługiwanych umów kredytowych.

Zgodnie z ustawą, nabywcą kredytu jest osoba fizyczna, osoba prawna albo jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, ale posiadająca zdolność prawną, która nabywa prawa kredytodawcy wynikające z nieobsługiwanej umowy o kredyt lub wierzytelności z tytułu takiej umowy.

W przeciwieństwie do podmiotów obsługujących kredyty, nabywcy kredytów nie muszą ubiegać się o zezwolenie od KNF. Wynika to z faktu, że nie tworzą oni nowego kredytu, a jedynie nabywają istniejącą umowę na własne ryzyko.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów nakłada na nabywców kredytów szereg obowiązków informacyjnych:

• Nabywca kredytu ma obowiązek poinformować kredytobiorcę o przeniesieniu wierzytelności w terminie 21 dni od daty przeniesienia.
• Nabywca kredytu musi informować KNF o dacie pierwszego i ostatniego nabycia wierzytelności.
• Nabywcy kredytów, którzy dokonali przeniesienia wierzytelności na rzecz kolejnego nabywcy, muszą składać do KNF półroczne sprawozdania.

Szczegóły w kolejnym rozdziale – ochrona kredytobiorców.

W przypadku gdy nabywca kredytu nie ma miejsca zamieszkania ani siedziby na terytorium państwa członkowskiego, jest on zobowiązany do wyznaczenia przedstawiciela w Polsce. Przedstawiciel ten będzie odpowiedzialny za kontakty z KNF i wykonywanie obowiązków informacyjnych wobec kredytobiorców.

Nabywca kredytu ponosi odpowiedzialność za przestrzeganie przepisów ustawy o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów, a w przypadku ich naruszenia może zostać ukarany grzywną. W szczególności, nabywca kredytu jest odpowiedzialny za działania podmiotu obsługującego kredyt, któremu powierzył obsługę wierzytelności.

Ustawa nie narusza przepisów dotyczących ochrony konsumentów, a kredytobiorcy zachowują wszystkie prawa wynikające z pierwotnej umowy o kredyt. W przypadku powierzenia obsługi wierzytelności podmiotowi obsługującemu kredyty, nabywca kredytu pozostaje odpowiedzialny za zapewnienie przestrzegania praw kredytobiorców.

Kluczowe aspekty ochrony kredytobiorców

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów kładzie silny nacisk na ochronę praw kredytobiorców, szczególnie konsumentów, mikro-, małych i średnich przedsiębiorców. Nowe regulacje mają na celu zapewnienie stosowania etycznych praktyk windykacyjnych i transparentnej komunikacji z kredytobiorcami.

Ma na celu zapewnienie równowagi między interesami nabywców kredytów a prawami kredytobiorców. Szczególny nacisk kładzie się na ochronę konsumentów i małych przedsiębiorców, którzy są najbardziej narażeni na nieuczciwe praktyki windykacyjne.

Prawo do informacji:

• Kredytobiorca musi być poinformowany o przeniesieniu wierzytelności na nabywcę kredytu w ciągu 21 dni od daty przeniesienia. Informacja ta musi być przekazana bezpłatnie na trwałym nośniku i zawierać:
  • dane nabywcy kredytu,
  • dane podmiotu obsługującego kredyt (jeśli został wyznaczony),
  • informacje o prawach kredytobiorcy,
  • pouczenie o możliwości składania reklamacji.
• Nabywca kredytu, przedstawiciel lub podmiot obsługujący kredyt ma obowiązek przekazać te informacje ponownie, na żądanie kredytobiorcy lub w przypadku zmiany nabywcy, przedstawiciela, podmiotu obsługującego lub dostawcy usług obsługi kredytów.
• Nabywca kredytu jest zobowiązany do przekazywania KNF informacji o dacie pierwszego i ostatniego nabycia wierzytelności w terminie 7 dni od daty transakcji.
• Nabywcy kredytów, którzy dokonali przeniesienia wierzytelności na rzecz kolejnego nabywcy, muszą składać do KNF półroczne sprawozdania zawierające szczegółowe dane dotyczące transakcji, w tym liczbę i wartość przeniesionych wierzytelności.

Prawo do składania reklamacji:

• Kredytobiorca ma prawo do składania reklamacji do nabywcy kredytu, przedstawiciela lub podmiotu obsługującego kredyt.
• Podmioty te są zobowiązane do rozpatrzenia reklamacji w terminie 30 dni.
• W przypadku nieuwzględnienia reklamacji, kredytobiorca ma prawo do złożenia skargi do Rzecznika Finansowego.

Ochrona danych osobowych:

• Ustawa przewiduje szczególne środki ochrony danych osobowych kredytobiorców, w tym obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej przez osoby zajmujące się obsługą kredytów.
• Nabywca kredytu, przedstawiciel i podmiot obsługujący kredyt muszą przestrzegać przepisów RODO w zakresie przetwarzania danych osobowych kredytobiorców.

Etyczne praktyki windykacyjne:

• Ustawa zakazuje stosowania nieuczciwych i agresywnych praktyk windykacyjnych, takich jak nękanie, stosowanie gróźb, wprowadzanie w błąd czy wykorzystywanie trudnej sytuacji kredytobiorcy.
• Podmioty obsługujące kredyty muszą działać w dobrej wierze, uczciwie i profesjonalnie w kontaktach z kredytobiorcami.
• Muszą również uwzględniać indywidualną sytuację kredytobiorcy i dążyć do polubownego rozwiązania problemu.

Nadzór KNF:

• KNF sprawuje nadzór nad działalnością podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów, w celu zapewnienia przestrzegania przepisów ustawy i ochrony interesów kredytobiorców.
• Komisja ma prawo do przeprowadzania kontroli, nakładania kar pieniężnych i cofania zezwoleń na prowadzenie działalności.

Nadzór KNF i konsekwencje naruszeń

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów nakłada na Komisję Nadzoru Finansowego obowiązek nadzoru nad działalnością zarówno podmiotów obsługujących kredyty, jak i nabywców kredytów. Głównym celem nadzoru jest zapewnienie przestrzegania przepisów ustawy przez te podmioty, a w konsekwencji ochrona praw kredytobiorców i stabilności systemu finansowego.

Uprawnienia KNF:

• Przeprowadzanie kontroli u podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów.
• Żądanie wyjaśnień i dostępu do dokumentacji.
• Nakładanie kar pieniężnych za naruszenia przepisów.
• Cofanie zezwoleń w przypadku rażących naruszeń.
• Ujawnianie informacji o naruszeniach do publicznej wiadomości w celu zwiększenia transparentności rynku i ochrony konsumentów.

Zmiana Prawa bankowego w zakresie tajemnicy bankowej

Projekt ustawy przewiduje zmiany w zakresie tajemnicy bankowej w Ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, aby dostosować ją do wymagań Dyrektywy 2021/2167.

Oto najważniejsze zmiany:

• Dodanie pkt 4a do art. 104 ust. 2: Zgodnie z proponowaną nowelizacją, obowiązek zachowania tajemnicy bankowej nie będzie dotyczył udzielania informacji niezbędnych do zawarcia i wykonywania umów przeniesienia praw kredytodawcy wynikających z nieobsługiwanej umowy o kredyt lub nabycia wierzytelności z tytułu nieobsługiwanej umowy o kredyt w rozumieniu ustawy, w tym udostępnienia informacji w trybie, o którym mowa w art. 25 ust. 1 projektowanej ustawy.
• Rozszerzenie katalogu przypadków, których nie dotyczy obowiązek zachowania tajemnicy bankowej: Zgodnie z proponowanymi zmianami obowiązek zachowania tajemnicy bankowej nie będzie dotyczył przypadków, w których następuje ujawnienie informacji objętych tajemnicą bankową przedsiębiorcom lub przedsiębiorcom zagranicznym wykonującym czynności na podstawie umów, o których mowa w art. 21 ust. 1 lub art. 23 ust. 1 projektowanej ustawy w zakresie niezbędnym do należytego wykonywania tych czynności.
• Dodanie art. 139a: Ten nowy artykuł nakłada na bank obowiązek przekazywania Komisji Nadzoru Finansowego informacji dotyczącej charakterystyki portfeli wierzytelności sprzedanych innym podmiotom, w szczególności nabywcom kredytów. Ust. 2 określa terminy przekazywania informacji, a ust. 3 zawiera upoważnienie dla ministra właściwego do spraw instytucji finansowych do określenia szczegółowego zakresu danych, sposobu i terminów przekazywania tej informacji.

Wprowadzone zmiany mają na celu zapewnić większą transparentność obrotu wierzytelnościami oraz umożliwić skuteczne sprawowanie nadzoru nad rynkiem przez Komisję Nadzoru Finansowego.

Wpływ ustawy o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów na rynek wierzytelności

Nowe regulacje mają na celu kompleksowe uregulowanie rynku obsługi wierzytelności, co niewątpliwie wpłynie na jego funkcjonowanie. Wprowadzane regulacje dotykają zarówno aspektów prawnych, jak i praktycznych, kształtując relacje między instytucjami finansowymi, podmiotami obsługującymi kredyty, nabywcami wierzytelności oraz kredytobiorcami.

Oczekiwane skutki:

• Rozwój wtórnego rynku wierzytelności: Uproszczenie procedur i zwiększenie bezpieczeństwa transakcji może przyciągnąć nowych inwestorów i zwiększyć płynność rynku.
• Wpływ na konkurencję i ceny: Wzrost aktywności na rynku może prowadzić do obniżenia cen kredytów i zwiększenia dostępności finansowania.
• Zwiększenie profesjonalizacji sektora: Wyższe standardy działania i nadzór KNF wymuszą na podmiotach obsługujących kredyty podniesienie jakości usług i dbałość o etyczne standardy.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów wprowadza jednolity system licencjonowania i nadzoru nad podmiotami obsługującymi kredyty, co ma na celu zwiększenie przejrzystości rynku. Wprowadzenie unijnych ram dla nabywców nieobsługiwanych kredytów oraz podmiotów obsługujących kredyty ma zlikwidować potencjalne przeszkody w obrocie wierzytelnościami, jednocześnie zapewniając wysoki poziom ochrony praw kredytobiorców.

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów ma na celu stymulowanie rozwoju rynku wtórnego nieobsługiwanych kredytów, poprzez:

• Ułatwienie przenoszenia umów kredytowych na nabywców.
• Ujednolicenie wymogów w zakresie udzielania zezwoleń dla podmiotów obsługujących kredyty.
• Zapewnienie przejrzystości i konkurencyjności rynku.

Oczekuje się, że te zmiany przyczynią się do zwiększenia płynności i efektywności rynku wierzytelności.

Nowe regulacje wpłyną również na działalność instytucji finansowych. Ustawa:

• Umożliwia instytucjom kredytowym sprzedaż nieobsługiwanych kredytów na rynku wtórnym, co może przyczynić się do poprawy ich sytuacji finansowej.
• Nakłada na instytucje kredytowe obowiązek przekazywania nabywcom szczegółowych informacji o wierzytelnościach.
• Wprowadza zmiany w zakresie tajemnicy bankowej, ułatwiając proces przekazywania informacji o kredytobiorcach.

Podsumowanie

Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów wprowadza istotne zmiany na rynku wierzytelności, które mają na celu:

• Harmonizację przepisów i zwiększenie przejrzystości.
• Rozwój rynku wtórnego nieobsługiwanych kredytów.
• Wzmocnienie ochrony praw kredytobiorców.
• Usprawnienie współpracy międzynarodowej.

Przewiduje się, że nowe przepisy będą miały korzystny wpływ na działanie rynku wierzytelności, gwarantując równowagę między interesami jego uczestników.

Słowniczek kluczowych terminów

• Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów: Akt prawny regulujący działalność podmiotów zajmujących się obsługą i nabywaniem nieobsługiwanych kredytów, mający na celu uporządkowanie rynku, zwiększenie jego przejrzystości i ochronę praw kredytobiorców.
• Dyrektywa NPL 2021/2167: Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2167 w sprawie podmiotów obsługujących kredyty i nabywców kredytów, mająca na celu stworzenie jednolitego rynku dla obsługi i nabywania kredytów zagrożonych w Unii Europejskiej.
• Podmiot obsługujący kredyty: Osoba prawna zajmująca się odzyskiwaniem należności, renegocjowaniem umów kredytowych, rozpatrywaniem reklamacji i informowaniem kredytobiorców o zmianach w spłacie kredytu.
• Nabywca kredytu: Osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, nabywająca prawa kredytowe wynikające z nieobsługiwanych umów kredytowych.
• Komisja Nadzoru Finansowego (KNF): Organ nadzoru nad rynkiem finansowym w Polsce, odpowiedzialny za udzielanie zezwoleń, prowadzenie rejestru podmiotów obsługujących kredyty, przeprowadzanie kontroli i nakładanie kar za naruszenia.
• Nieobsługiwana umowa o kredyt (NPL – Non-Performing Loan): Umowa kredytowa, w której kredytobiorca nie spłaca regularnie rat lub opóźnia się z ich spłatą, co stwarza ryzyko niewypłacalności.
• Tajemnica bankowa: Obowiązek zachowania w tajemnicy informacji dotyczących klientów banku, z wyjątkiem sytuacji określonych w prawie.
• RODO (GDPR): Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych (ang. General Data Protection Regulation), regulujące przetwarzanie danych osobowych osób fizycznych.
• Wtórny rynek wierzytelności: Rynek, na którym dokonuje się obrotu wierzytelnościami, w tym nieobsługiwanymi kredytami.
• Przejrzystość rynku: Dostępność jasnych i zrozumiałych informacji o zasadach funkcjonowania rynku, uczestnikach i transakcjach.
• Etyczne praktyki windykacyjne: Działania windykacyjne zgodne z zasadami etyki i uczciwości, unikające nękania, stosowania gróźb i wprowadzania w błąd kredytobiorcy.
• Dostawca usług obsługi kredytów: Podmiot zewnętrzny, któremu podmiot obsługujący kredyty zleca wykonywanie określonych czynności związanych z obsługą kredytów (np. windykacja).
• Rzecznik Finansowy: Instytucja w Polsce, która pomaga klientom instytucji finansowych w sporach z tymi instytucjami, w tym w zakresie kredytów i wierzytelności.
• Dyrektywa DORA (Digital Operational Resilience Act) Akt prawny dotyczący odporności operacyjnej sektora cyfrowego, w tym również instytucji finansowych.

Najczęściej zadawane pytania – Ustawa o podmiotach obsługujących kredyty i nabywcach kredytów