Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie kluczowych zmian wprowadzonych do ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej: ustawa o AML) na mocy ustawy z dnia 30 marca 2021 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu oraz niektórych innych ustaw, opublikowanej w Dzienniku Ustaw z 2021 r. pod pozycją 815. Nowelizacja ta znacząco modyfikuje obowiązujące przepisy, mając na celu dalsze uszczelnienie systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Polsce. Wprowadzone zmiany są częściowo implementacją dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/843 z dnia 30 maja 2018 r..
Kluczowe informacje warte zapamiętania – Zmiany w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy 2021:
- Ustawa rozszerza katalog instytucji obowiązanych o przedsiębiorców świadczących usługi z zakresu prawa podatkowego i celnego oraz podmioty zajmujące się obrotem dziełami sztuki, przedmiotami kolekcjonerskimi i antykami o wartości powyżej 10 000 euro.
- Wprowadzono szczegółowe regulacje dotyczące Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR), w tym obowiązki zgłaszania informacji o trustach, aktualizacji danych oraz zgłaszania rozbieżności między informacjami w CRBR a danymi ustalonymi przez instytucje obowiązane.
- Nowe przepisy regulują działalność na rzecz spółek lub trustów oraz działalność w zakresie walut wirtualnych, wprowadzając obowiązek wpisu do specjalnych rejestrów dla podmiotów świadczących te usługi.
Istotne modyfikacje w definicjach w ustawie o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu
Nowelizująca ustawa AML z 2021 roku wprowadza szereg zmian w definicjach kluczowych pojęć, co ma bezpośredni wpływ na zakres obowiązków instytucji obowiązanych. Do katalogu instytucji obowiązanych dodano m.in. przedsiębiorców świadczących usługi w zakresie sporządzania deklaracji podatkowych, prowadzenia ksiąg podatkowych oraz udzielania porad podatkowych lub celnych, którzy nie są innymi instytucjami obowiązanymi. Zmieniono również definicję pośredników w obrocie nieruchomościami, precyzując, że wyłączeniu podlegają czynności zmierzające do zawarcia umowy najmu lub dzierżawy nieruchomości lub ich części, gdzie miesięczny czynsz jest niższy niż równowartość 10 000 euro.
Znaczącą zmianą jest rozszerzenie katalogu instytucji obowiązanych o przedsiębiorców prowadzących działalność polegającą na obrocie lub pośrednictwie w obrocie dziełami sztuki, przedmiotami kolekcjonerskimi oraz antykami, a także ich przechowywaniu w wolnych portach, w zakresie transakcji o wartości równej lub przekraczającej równowartość 10 000 euro.
Znowelizowano definicję beneficjenta rzeczywistego, doprecyzowując kryteria kontroli w przypadku osób prawnych, trustów oraz osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą. Wprowadzono także nową definicję grupy, odwołując się do przepisów dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE.
Katalog osób zajmujących eksponowane stanowisko polityczne (PEP) został rozszerzony o dodatkowe kategorie, takie jak m.in. dyrektorzy generalni w urzędach naczelnych i centralnych organów państwowych oraz dyrektorzy generalni urzędów wojewódzkich, a także inne osoby zajmujące stanowiska publiczne lub pełniące funkcje publiczne w organach państwa lub centralnych organach administracji rządowej. Dodano również definicje państwa członkowskiego, rozumianego jako państwo członkowskie Unii Europejskiej lub państwo członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strona umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, oraz rozporządzenia 910/2014, dotyczącego identyfikacji elektronicznej i usług zaufania.
Modyfikacje w obowiązkach instytucji obowiązanych w ustawie AML z 2021 roku
Nowelizacja ustawy AML z 2021 roku wprowadza istotne zmiany w zakresie obowiązków instytucji obowiązanych. Wzmocniono środki bezpieczeństwa finansowego stosowane wobec klientów, w tym w przypadku transakcji z wykorzystaniem waluty wirtualnej o równowartości 1000 euro lub większej. Doprecyzowano okoliczności, w których instytucje obowiązane stosują środki bezpieczeństwa finansowego w odniesieniu do klientów, z którymi utrzymują stosunki gospodarcze. Wprowadzono warunek stosowania środków bezpieczeństwa finansowego, o których mowa w art. 34 ustawy o AML, jako warunek dostępu do anonimowych skrytek sejfowych.
Szczegółowo uregulowano zasady identyfikacji i weryfikacji tożsamości klienta, osoby upoważnionej oraz beneficjenta rzeczywistego, w tym poprzez odniesienie do środków identyfikacji elektronicznej i usług zaufania określonych w rozporządzeniu 910/2014. Instytucje obowiązane nie mogą polegać wyłącznie na informacjach pochodzących z Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR) lub podobnych rejestrów prowadzonych w innych państwach członkowskich przy stosowaniu środka bezpieczeństwa finansowego, o którym mowa w art. 34 ust. 1 pkt 2 ustawy o AML.
Wprowadzono ograniczenia dotyczące anonimowych przedpłaconych kart płatniczych wydanych w państwach trzecich, zwiększając próg identyfikacji do 150 euro oraz wprowadzając dodatkowe warunki dla transakcji internetowych przekraczających 50 euro. Instytucje obowiązane mają obowiązek uzyskania potwierdzenia rejestracji albo odpisu z CRBR lub rejestru prowadzonego w innym państwie członkowskim w przypadku nawiązywania stosunków gospodarczych lub przeprowadzania transakcji okazjonalnej z określonymi podmiotami.
Wzmocniono środki bezpieczeństwa finansowego w przypadkach wyższego ryzyka prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, m.in. w przypadku nawiązywania stosunków gospodarczych lub przeprowadzania transakcji bez fizycznej obecności klienta, w przypadku nowych produktów lub usług, a także w powiązaniu z określonymi towarami i obywatelami państw trzecich ubiegającymi się o prawo pobytu lub obywatelstwo w zamian za inwestycje. W przypadku ujawnienia transakcji skomplikowanych, opiewających na wysokie kwoty, przeprowadzanych w nietypowy sposób lub wydających się nie mieć uzasadnienia prawnego lub gospodarczego, instytucje obowiązane są zobowiązane do podjęcia działań wyjaśniających i intensyfikacji monitorowania.
Znacząco rozbudowano przepisy dotyczące wzmocnionych środków bezpieczeństwa finansowego w relacjach z państwami trzecimi wysokiego ryzyka zidentyfikowanymi przez Komisję Europejską. Wprowadzono wymóg uzyskania zezwolenia Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF) lub Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) na utworzenie oddziału lub przedstawicielstwa w takim państwie. GIIF oraz KNF uzyskali również możliwość nakazania zmiany zakresu albo zakończenia relacji korespondenckich z instytucjami z siedzibą w państwach trzecich wysokiego ryzyka.
W zakresie przechowywania dokumentów i informacji uzyskiwanych w wyniku stosowania środków bezpieczeństwa finansowego, termin ten został ustalony na 5 lat od dnia zakończenia stosunków gospodarczych lub przeprowadzenia transakcji okazjonalnej, z możliwością przedłużenia przez GIIF o kolejne 5 lat w określonych przypadkach. Wewnętrzna procedura instytucji obowiązanej podlega bieżącej weryfikacji i akceptacji przez kadrę kierowniczą wyższego szczebla. Instytucje obowiązane są zobowiązane do zapewnienia udziału pracowników w programach szkoleniowych dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu oraz zapewnienia ochrony osobom zgłaszającym naruszenia. Podkreślono również obowiązek zachowania tajemnicy w zakresie przekazywanych informacji oraz prowadzonych analiz.
Zmiany dotyczące Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR)
Nowelizacja ustawy AML z 2021 roku rozszerza katalog podmiotów podlegających wpisowi do CRBR o trusty, spółki partnerskie, europejskie zgrupowania interesów gospodarczych, spółki europejskie, spółdzielnie, spółdzielnie europejskie, stowarzyszenia podlegające wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego oraz fundacje. Doprecyzowano dane identyfikacyjne beneficjenta rzeczywistego trustu. Zmieniono terminy zgłaszania informacji do Rejestru, ustalając 7-dniowy termin od dnia wpisu do KRS (dla większości podmiotów) lub od zaistnienia określonych zdarzeń w przypadku trustów. Na beneficjencie rzeczywistym spoczywa obowiązek dostarczenia podmiotowi zobowiązanemu informacji niezbędnych do zgłoszenia do CRBR. Zgłoszenia dokonuje osoba ustawowo uprawniona do reprezentacji podmiotu lub powiernik trustu.
Wprowadzono mechanizm odnotowywania i wyjaśniania rozbieżności między informacjami zgromadzonymi w CRBR a informacjami ustalonymi przez instytucje obowiązane. Organ właściwy w sprawach Rejestru (minister właściwy do spraw finansów publicznych) może wszcząć postępowanie w celu wyjaśnienia prawidłowości danych i wydać decyzję o ich sprostowaniu. Okres przechowywania danych w CRBR został wydłużony do 10 lat od dnia wykreślenia podmiotu z KRS lub ustania obowiązku zgłoszenia danych w przypadku trustów. Wprowadzono domniemanie prawdziwości danych wprowadzonych do Rejestru oraz odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną zgłoszeniem nieprawdziwych danych lub niezgłoszeniem danych w terminie.
Współpraca i wymiana informacji
Nowelizacja ustawy AML z 2021 roku wzmacnia przepisy dotyczące współpracy i wymiany informacji między GIIF a zagranicznymi jednostkami analityki finansowej. GIIF został wyraźnie określony jako jednostka analityki finansowej w rozumieniu dyrektywy 2015/849. Uregulowano zasady udostępniania informacji na wniosek innych jednostek analityki finansowej, w tym terminy odpowiedzi oraz warunki odmowy udostępnienia. Wzmocniono również współpracę z innymi organami krajowymi, w tym Szefem Krajowej Administracji Skarbowej. Wprowadzono nowe przepisy dotyczące współpracy z właściwymi organami nadzorczymi z państw członkowskich w zakresie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów o AML oraz wymiany informacji z właściwymi organami państw członkowskich.
Wprowadzenie działalności regulowanej
Istotną zmianą jest wprowadzenie działalności regulowanej w zakresie świadczenia usług na rzecz spółek lub trustów oraz działalności w zakresie walut wirtualnych. Wykonywanie takiej działalności wymaga wpisu do odpowiedniego rejestru prowadzonego przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Określono warunki wykonywania działalności regulowanej, w tym wymóg niekaralności, posiadania wiedzy lub doświadczenia. Szczegółowo uregulowano procedurę wpisu i wykreślenia z rejestrów oraz zakres danych gromadzonych w tych rejestrach.
Sankcje administracyjne
Nowelizacja wprowadza nowe kary pieniężne za niedopełnienie obowiązków, w tym za niedokonanie zgłoszenia lub aktualizacji informacji w CRBR oraz za prowadzenie działalności na rzecz spółek lub trustów albo działalności w zakresie walut wirtualnych bez wymaganego wpisu do rejestru. Zmiany dotknęły również sankcji w ustawie o gospodarce nieruchomościami w związku z naruszeniem warunku niekaralności przy prowadzeniu działalności w zakresie pośrednictwa w obrocie nieruchomościami.
Przepisy przejściowe i końcowe
Ustawa przewiduje terminy dostosowania działalności do nowych wymogów dla przedsiębiorców prowadzących działalność na rzecz spółek lub trustów, działalność w zakresie walut wirtualnych, działalność w zakresie pośrednictwa w obrocie nieruchomościami oraz działalność kantorową. Umowy o prowadzenie anonimowych skrytek sejfowych obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy wygasną z mocy prawa po upływie 9 miesięcy od tego dnia. Większość przepisów ustawy weszła w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia, tj. z dniem 13 października 2021 r., z wyjątkiem niektórych artykułów, dla których przewidziano inne terminy wejścia w życie.
Podsumowanie
Podsumowując, nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wprowadza szereg istotnych zmian mających na celu wzmocnienie systemu AML w Polsce. Instytucje obowiązane oraz podmioty podlegające nowym regulacjom powinny szczegółowo zapoznać się z wprowadzonymi zmianami i dostosować do nich swoją działalność w wyznaczonych terminach.
Słowniczek kluczowych terminów
- Ustawa o AML (Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu): Akt prawny z dnia 1 marca 2018 r. regulujący kwestie przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Polsce.
- Instytucja obowiązana: Podmiot wymieniony w ustawie o AML, na którym spoczywają określone obowiązki związane z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, np. banki, notariusze, nowo dodani przedsiębiorcy świadczący usługi podatkowe i celne oraz handlujący dziełami sztuki.
- Beneficjent rzeczywisty: Osoba fizyczna lub osoby fizyczne sprawujące bezpośrednią lub pośrednią kontrolę nad klientem lub w imieniu której przeprowadzana jest transakcja lub czynność.
- Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR): Publiczny rejestr zawierający informacje o beneficjentach rzeczywistych określonych podmiotów prawnych i trustów działających w Polsce.
- Środki bezpieczeństwa finansowego: Działania podejmowane przez instytucje obowiązane w celu identyfikacji i weryfikacji tożsamości klientów, ustalenia beneficjentów rzeczywistych oraz oceny ryzyka prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
- Waluta wirtualna: Cyfrowe odwzorowanie wartości, które nie jest emitowane ani gwarantowane przez bank centralny lub organ publiczny, niekoniecznie jest powiązane z prawnym środkiem płatniczym i nie posiada statusu prawnego środka płatniczego, lecz jest akceptowane przez osoby fizyczne lub prawne jako środek wymiany i może być przekazywane, przechowywane lub przedmiotem handlu elektronicznego.
- Działalność regulowana: Działalność, której wykonywanie wymaga spełnienia określonych warunków i uzyskania wpisu do specjalnego rejestru prowadzonego przez właściwy organ państwowy (w tym przypadku ministra właściwego do spraw finansów publicznych).
- Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF): Centralny organ administracji rządowej odpowiedzialny za przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu w Polsce, pełniący rolę jednostki analityki finansowej (FIU).
- Państwo trzecie wysokiego ryzyka: Państwo zidentyfikowane przez Komisję Europejską jako stwarzające wyższe ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.
- Osoba zajmująca eksponowane stanowisko polityczne (PEP): Osoba fizyczna zajmująca lub zajmowała znaczące stanowisko publiczne, w tym m.in. głowy państw, szefowie rządów, ministrowie, parlamentarzyści, sędziowie najwyższych instancji.
